Hai vành đai mới: tham vọng mở rộng không gian vùng Đông Nam Bộ
Đề xuất quy hoạch hai tuyến vành đai TP.HCM mới mang tên Vành đai 4,5 (khoảng 192 km) và Vành đai 5 (440–487 km) là một sáng kiến hạ tầng giao thông đối ngoại nhằm tăng cường kết nối liên vùng giữa Đông Nam Bộ, Tây Nguyên và duyên hải Nam Trung Bộ, đồng thời mở rộng không gian quy hoạch đô thị, công nghiệp, dịch vụ và logistics đến các địa phương lân cận. Đây không chỉ là vài đường cao tốc trên bản vẽ, mà là tuyên bố chính trị – kinh tế rằng TP.HCM muốn tái xác lập vai trò trung tâm vùng bằng một mạng lưới vành đai quy mô gần 700 km. Theo Sở Xây dựng, các phương án này được tích hợp trong Quy hoạch tổng thể TP.HCM thời kỳ 2025–2050 với tầm nhìn 100 năm, cho thấy tầm nhìn dài hạn chứ không phải giải pháp tình thế.
Vành đai 4,5: mạch nối công nghiệp TP.HCM – Đồng Nai – Tây Ninh
Vành đai 4,5 được nghiên cứu với chiều dài khoảng 192 km, đi qua TP.HCM, Đồng Nai và Tây Ninh, hình thành trên cơ sở quốc lộ 56 và 56B. Định hướng là tuyến đường trục chính đô thị tốc độ cao, ít giao cắt, thiết kế 8 làn xe, tốc độ 80–100 km/h, bề rộng 62–80 m. Nói cách khác, đây là “xương sống” mới để kết nối các khu công nghiệp, cảng, trung tâm logistics phía đông và tây thành phố thay vì dồn hết lên các trục quốc lộ và đường nội đô vốn đang quá tải. Khi hình thành, tuyến này có thể chia sẻ lưu lượng với Vành đai 3 và 4, giúp phân bổ dòng xe ra ngoại thành, giảm áp lực cho mạng lưới hiện hữu và tạo đất cho các cực đô thị mới dọc hành lang vành đai.
Vành đai 5: trục liên kết liên vùng mang tính chiến lược
Nếu Vành đai 4,5 là mạch nối nội vùng Đông Nam Bộ thì Vành đai 5 rõ ràng là dự án mang tầm liên vùng quốc gia. Tuyến này được định hướng là trục cao tốc đô thị 6–8 làn xe, tốc độ 100 km/h, có đường song hành, tối thiểu rộng 74,5 m, kết nối Đông Nam Bộ với duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên. Theo nghiên cứu, Vành đai 5 bắt đầu tại nút giao đường 992 – quốc lộ 51, đi theo quốc lộ 55 lên La Gi, cắt quốc lộ 1 rồi vươn về phía tây bắc, với hai phương án: vòng tránh Vườn quốc gia Cát Tiên dài khoảng 487 km hoặc cắt qua rừng với chiều dài khoảng 440 km. Dù phương án nào được chọn, điểm chung là trục này mở rộng kết nối đến Lâm Đồng, các đô thị duyên hải Nam Trung Bộ và tuyến ven biển Cần Giờ – Cần Đước, tạo một vòng cung giao thông – đô thị bao trùm toàn vùng.
Kéo dài cao tốc Biên Hòa – Vũng Tàu: mắt xích thông minh giữa các vành đai
Một chi tiết cho thấy tư duy mạng lưới rõ ràng là đề xuất kéo dài cao tốc Biên Hòa – Vũng Tàu (CT.28) thêm khoảng 30 km về phía bắc, vượt sông Đồng Nai để nối trực tiếp vào Vành đai 4 và Vành đai 4,5. Thay vì dựng những tuyến vành đai “đứt đoạn”, việc chắp nối cao tốc trục dọc với các vòng vành đai sẽ tạo thành hệ thống đa tâm, giúp xe hàng từ cảng biển, cảng hàng không, khu công nghiệp đi theo nhiều hướng mà không phải xuyên qua nội đô. Quốc lộ 51 hiện đang quá tải nghiêm trọng; sự xuất hiện đồng thời của Vành đai 5 và cao tốc nối dài được kỳ vọng sẽ giảm ùn tắc và tái phân bổ lưu lượng trên hành lang này. Đó là cách tiếp cận hợp lý: giải quyết điểm nghẽn cũ bằng một cấu trúc giao thông mới, không chỉ thêm vài làn đường.
Từ bản vẽ quy hoạch đến năng lực kết nối vùng: cơ hội và thách thức
Hiện nay, mạng lưới vành đai TP.HCM gồm các tuyến 1–4, trong đó mới chỉ Vành đai 1 gần như khép kín, Vành đai 2 còn 14 km, Vành đai 3 đang thi công và Vành đai 4 mới ở giai đoạn đầu tư thành phần. Việc bổ sung hai tuyến mới khiến tổng chiều dài đường vành đai tăng thêm 632–679 km tùy phương án Vành đai 5 được chọn. Sở Xây dựng đang lấy ý kiến Đồng Nai, Tây Ninh, Lâm Đồng, yêu cầu các địa phương rà soát sự phù hợp với quy hoạch tỉnh, quy hoạch đô thị – nông thôn, đánh giá tính khả thi và khả năng phân bổ lưu lượng, với hạn chót phản hồi bằng văn bản trước ngày 10.9. Đây là bước đi đúng: nếu không có đồng thuận liên tỉnh, vành đai sẽ chỉ đẹp trên giấy. Câu hỏi lớn còn lại là tiến độ và cách tổ chức đầu tư, bởi bài học chậm trễ ở các vành đai trước vẫn còn nguyên giá trị cảnh báo.
