Dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng: tham vọng lớn, khoảng trống tài chính lớn hơn
Dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng là một dự án hạ tầng giao thông đường sắt điện khí hóa quy mô lớn, lần đầu tiên triển khai tại Việt Nam, với mục tiêu hình thành trục vận tải chiến lược kết nối các trung tâm kinh tế phía Bắc và giảm chi phí logistics cho nền kinh tế. Theo tính toán, tổng nhu cầu vốn đăng ký cho giai đoạn 2026-2030 lên tới 224.586 tỷ đồng, trong đó 94.507 tỷ đồng là vốn đối ứng và 130.079 tỷ đồng là vốn vay. Tuy nhiên, kế hoạch vốn trung hạn đã đề xuất mới ở mức 148.478 tỷ đồng, tạo ra khoảng trống tài chính 76.108 tỷ đồng ngay trong giai đoạn khởi động. Nói cách khác, tham vọng của tuyến đường sắt Lào Cai Hà Nội đang đi nhanh hơn khả năng bố trí vốn đầu tư công trung hạn.
Vì sao Bộ Xây dựng chưa vội xin thêm vốn dù thiếu 76.000 tỷ đồng?
Điểm đáng chú ý nhất là Bộ Xây dựng, dù thừa nhận nhu cầu vốn trung hạn còn thiếu 76.108 tỷ đồng, vẫn chưa đề nghị bổ sung vốn đầu tư công cho giai đoạn 2026-2030. Lý do không chỉ là bài toán ngân sách, mà còn nằm ở khả năng hấp thụ vốn của chính dự án. Đây là dự án đường sắt điện khí hóa mới, kỹ thuật phức tạp, lần đầu triển khai, trong khi chủ đầu tư, tư vấn và nhà thầu trong nước thiếu kinh nghiệm, phải trông chờ hỗ trợ từ các đơn vị quốc tế. Quá trình nghiên cứu đã phát hiện nhiều đoạn tuyến cắt qua hoặc chạy song song các đới đứt gãy địa chất như sông Hồng, sông Lô, sông Chảy, buộc phải tiếp tục điều chỉnh hướng tuyến và vị trí ga. Trong bối cảnh đó, "bơm" thêm vốn khi hồ sơ kỹ thuật còn biến động sẽ chỉ làm tăng rủi ro giải ngân chậm và đội chi phí.
Tiến độ, dòng vốn và bài toán ưu tiên trong giai đoạn 2026-2030
Kế hoạch phân bổ vốn cho đường sắt Lào Cai Hà Nội được xây dựng với mục tiêu hoàn thành cơ bản dự án vào năm 2030, nhưng nhịp chi vốn lại dồn dập và đầy áp lực. Nhu cầu vốn năm 2026 khoảng 15.110 tỷ đồng để giải phóng mặt bằng, khảo sát và thiết kế kỹ thuật; năm 2027 tăng lên 33.043 tỷ đồng, gắn với giải phóng mặt bằng và khởi công. Đỉnh điểm là năm 2028 với 73.194 tỷ đồng, tiếp đó là 59.346 tỷ đồng năm 2029 và 43.893 tỷ đồng năm 2030 cho thi công, mua sắm thiết bị và chạy thử. Theo Bộ Xây dựng, khả năng hấp thụ vốn chỉ có thể đánh giá chính xác khi các gói thầu xây lắp được triển khai, nên việc giữ nguyên trần vốn trung hạn hiện tại là cách "giữ nhịp" để tránh cam kết vượt quá năng lực thực thi.
Điều chỉnh Yên Viên - Gia Lâm: chi thêm để khai thác tốt hơn
Trong khi chưa xin thêm vốn trung hạn, Bộ Xây dựng lại chủ động đề xuất điều chỉnh phạm vi dự án, đáng chú ý là bổ sung đoạn Yên Viên - Gia Lâm dài khoảng 8,4km và cải tạo ga Gia Lâm. Ga Gia Lâm được quy hoạch là ga hành khách đầu mối phía bắc Hà Nội, kết nối 5 tuyến đường sắt quốc gia và 3 tuyến đường sắt đô thị, nên việc đầu tư đồng bộ ngay từ đầu được xem là đòn bẩy nâng hiệu quả toàn tuyến. Theo tính toán, đầu tư đoạn tuyến này có thể rút ngắn khoảng 8 phút thời gian đi, đến ga từ khu vực trung tâm, mang lại lợi ích kinh tế khoảng 10,5 tỷ đồng mỗi năm. Chi phí cho hạng mục này dự kiến tăng khoảng 21.605 tỷ đồng, gồm 7.759 tỷ đồng xây dựng và 13.846 tỷ đồng giải phóng mặt bằng. Đây là lựa chọn mang tính chiến lược: chấp nhận chi thêm để tránh kịch bản làm đường đơn rồi nâng cấp sau, gây gián đoạn giao thông và đội chi phí.
Giữ tiến độ, lấp khoảng trống tài chính: cần chiến lược vốn linh hoạt
Dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng được tính toán có thể tiết kiệm khoảng 13.000-15.000 tỷ đồng chi phí logistics mỗi năm, đồng thời nâng thị phần vận tải đường sắt lên 12,1% trên đoạn Lào Cai - Hà Nội và 8,1% trên đoạn Hà Nội - Hải Phòng. Những con số này cho thấy đây không chỉ là một dự án hạ tầng giao thông, mà là công cụ tái cấu trúc thị phần vận tải và giảm tải cho đường bộ. Tuy nhiên, khoảng trống tài chính hơn 76.000 tỷ đồng và những rủi ro kỹ thuật đang buộc dự án phải đi trên lằn ranh giữa tham vọng và thận trọng. Để vừa giữ tiến độ 2030, vừa không phá vỡ kỷ luật vốn đầu tư công, chiến lược hợp lý là: ưu tiên hoàn thiện thiết kế, xử lý triệt để các vấn đề địa chất, triển khai từng gói thầu có khả năng hấp thụ vốn cao, đồng thời chuẩn bị sẵn các kịch bản huy động và bổ sung vốn khi dự án bước vào giai đoạn thi công cao điểm.
