Tuyến đường sắt chiến lược và bài toán công bằng phát triển
Dự án đường sắt Lào Cai Hà Nội - Hải Phòng là tuyến giao thông đường sắt quan trọng quốc gia, được điều chỉnh chủ trương đầu tư nhằm kết nối vùng trung du, miền núi với đồng bằng và cảng biển, đồng thời phải giải quyết bài toán phát triển kinh tế đi đôi với bảo vệ sinh kế, văn hóa của cộng đồng dân tộc thiểu số Việt Nam và phù hợp quy hoạch Thủ đô Hà Nội tầm nhìn dài hạn. Ngày 6.8, Quốc hội nghe Tờ trình của Chính phủ và Báo cáo thẩm tra về việc điều chỉnh chủ trương đầu tư tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, đồng thời thảo luận tại tổ về nội dung này. Đây không chỉ là bước kỹ thuật trong quy trình đầu tư, mà là quyết định định hình cách Việt Nam lựa chọn mô hình phát triển hạ tầng: ưu tiên tốc độ tăng trưởng hay tìm sự cân bằng giữa lợi ích kinh tế và công bằng xã hội. Dự án được chia thành 9 dự án thành phần, cho thấy quy mô và mức độ tác động sâu rộng.
Điều chỉnh quy hoạch và lợi ích kinh tế: cái giá phải trả
Các điều chỉnh mới cho thấy mục tiêu rõ ràng: tối đa hóa hiệu quả kinh tế và khả năng kết nối vùng. Tuyến đường chính dự kiến dài khoảng 390,9 km, thêm 27,9 km tuyến nhánh, cùng việc bổ sung 8,4 km đoạn Yên Viên – Gia Lâm và chuyển ga đầu mối phía Bắc từ Yên Viên về Gia Lâm để phù hợp quy hoạch Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm. Theo Bộ Xây dựng, việc này nhằm bảo đảm kết nối hiệu quả đường sắt quốc gia với mạng lưới đường sắt đô thị, tạo điều kiện thuận lợi cho hành khách và góp phần phát triển đô thị khu vực ga Gia Lâm theo mô hình TOD. Một thay đổi mang tính quyết định là đề xuất đầu tư ngay đường đôi từ ga Bắc Hồng đến ga Nam Hải Phòng thay vì phân kỳ đường đơn. Dự báo cho thấy nếu phân kỳ, đến năm 2045 vẫn phải mở rộng đường đôi, nên phương án đầu tư ngay giúp giảm thời gian đi lại khoảng 14 phút và mang lại lợi ích kinh tế ước khoảng 50 tỷ đồng mỗi năm. Tuy nhiên, mỗi phút tiết kiệm được đặt lên bàn cân với từng thửa đất bị thu hồi và từng cộng đồng phải di dời.
Dân tộc thiểu số: từ đối tượng hưởng lợi thành nhóm chịu rủi ro lớn nhất
Chính phủ khẳng định việc điều chỉnh dự án phù hợp chiến lược, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và quy hoạch liên quan đã được phê duyệt. Nhưng nhìn từ góc độ các dân tộc thiểu số Việt Nam, đặc biệt ở Phú Thọ và Lào Cai, bức tranh không đơn giản như vậy. Tại hai tỉnh này, đa số hộ dân bị ảnh hưởng bởi dự án là đồng bào dân tộc thiểu số, và quy mô tái định cư tăng từ 19.136 lên khoảng 25.544 người, tức tăng thêm 6.408 người. Đây là con số biết nói về mức độ xáo trộn đời sống. Các đại biểu Quốc hội đã chỉ ra hồ sơ vẫn chưa làm rõ số hộ, số người dân tộc thiểu số bị ảnh hưởng, diện tích đất ở, đất sản xuất, đất lâm nghiệp bị thu hồi, số cộng đồng phải di chuyển cũng như tác động đến sinh kế, không gian văn hóa, tín ngưỡng và sự gắn kết cộng đồng. Khi những chi tiết trọng yếu này chưa được lượng hóa và bảo đảm, việc nói tuyến đường sắt sẽ mang lại lợi ích chung cho vùng dân tộc thiểu số là còn quá sớm, nếu không muốn nói là lạc quan.
Quy hoạch Thủ đô, sinh kế miền núi và yêu cầu trách nhiệm chính sách
Điều chỉnh vị trí ga Gia Lâm, cách tổ chức tuyến nhánh, loại hình sức kéo… đều được giải thích bằng nhu cầu phù hợp quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm và mạng lưới đường sắt quốc gia. Cách tiếp cận này thể hiện tư duy dài hạn cho đô thị trung tâm, nhưng sẽ thiếu công bằng nếu không áp dụng cùng tiêu chuẩn dài hạn cho không gian văn hóa và sinh kế của các bản làng miền núi. Theo báo cáo thẩm tra, quá trình lập nghiên cứu khả thi đã xuất hiện nhiều yếu tố mới về địa hình, địa chất, nhu cầu vận tải và phương án kết nối, nên Chính phủ trình Quốc hội điều chỉnh là có cơ sở. Vấn đề là: điều chỉnh vì địa chất và kỹ thuật đã được phân tích khá kỹ, còn điều chỉnh để bảo đảm công bằng cho người yếu thế thì mới chỉ dừng ở khuyến nghị. Các đại biểu đề nghị bắt buộc hoàn thành khu tái định cư trước khi thu hồi đất, nhằm tránh tình trạng người dân phải di dời nhiều lần, đời sống bấp bênh và trẻ em bị gián đoạn học tập. Đây phải là điều kiện ràng buộc, không thể là lời nhắc mang tính đạo đức.
Kết luận: phát triển hạ tầng không thể đánh đổi bản sắc và sinh kế
Quốc hội được khuyến nghị yêu cầu Chính phủ xây dựng kế hoạch vốn phù hợp khả năng cân đối ngân sách, quản lý chặt việc huy động và sử dụng vốn vay nước ngoài, bảo đảm an toàn nợ công, không ảnh hưởng các chương trình quan trọng khác và định kỳ báo cáo về tình hình thực hiện dự án. Nhưng với đường sắt Lào Cai Hà Nội - Hải Phòng, bài toán quan trọng không chỉ là dòng tiền, mà là dòng người: hàng chục nghìn người, chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số, sẽ phải thay đổi nơi ở, cách sống và thậm chí là cấu trúc cộng đồng. Nếu coi tuyến đường này là biểu tượng của phát triển hạ tầng bền vững, thì bền vững phải được hiểu là không ai bị bỏ lại phía sau. Mọi điều chỉnh kỹ thuật cần đi kèm cơ chế ràng buộc về đánh giá tác động xã hội, bảo tồn văn hóa và sinh kế dài hạn. Chỉ khi đó, đường sắt mới thực sự trở thành cơ hội phát triển cho vùng dân tộc thiểu số, chứ không là thách thức làm mờ đi bản sắc và làm gãy đứt những cộng đồng đã tồn tại qua nhiều thế hệ.
