Một quyết định mang tính bước ngoặt cho hệ thống thoát nước TP.HCM
Dự án cải thiện hệ thống thoát nước, xử lý nước thải và thích ứng biến đổi khí hậu tại lưu vực Tây Sài Gòn (CRUS2) là chương trình đầu tư lớn nhằm xây dựng tuyến cống dài 56 km, cống bao và giếng tách dòng, đi qua 8 phường phía Tây để giảm ngập lụt Sài Gòn, xử lý nước thải phía Tây và nâng cấp khả năng thích ứng biến đổi khí hậu của đô thị. Điểm đáng nói là UBND TP.HCM đã phê duyệt dự án và giao Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị làm chủ đầu tư, thực hiện đến năm 2029. Ở góc độ chính sách, đây không chỉ là một công trình hạ tầng mà là tuyên bố ưu tiên của thành phố: hoặc giải được bài toán nước thải và ngập lụt phía Tây ngay từ bây giờ, hoặc chấp nhận tụt hậu trong cuộc đua thích ứng với khí hậu cực đoan. Dự án đi qua các phường Đông Hưng Thuận, Trung Mỹ Tây, Tân Thới Hiệp, An Hội Tây, Tân Sơn, Tây Thạnh, Tân Sơn Nhì và Bình Hưng Hòa, trên diện tích sử dụng khoảng 52,8 ha nhưng không thu hồi đất, cho thấy cách tiếp cận chủ yếu dựa vào tối ưu hóa hạ tầng sẵn có thay vì mở rộng mặt bằng mới.
56 km cống: giải bài toán kỹ thuật của chống ngập lụt Sài Gòn
Khác với cách làm manh mún trước đây, dự án CRUS2 coi lưu vực Tây Sài Gòn như một hệ thống tổng thể cần được thiết kế lại từ gốc. Tuyến cống thoát nước dài 43 km với kích thước từ 0,4 m đến cống hộp đôi rộng 3 m, cao 3 m sẽ tiếp nhận đồng thời nước mưa và nước thải, tạo xương sống mới cho hệ thống thoát nước TP.HCM phía Tây. Bên cạnh đó là khoảng 13,4 km cống bao, đường kính 0,3-2,5 m, cùng các giếng tách dòng dọc kênh Tham Lương – Bến Cát và kênh 19/5, giữ vai trò phân tách nước mưa với nước thải trong hệ thống cống chung, đưa nước thải về nhà máy xử lý tập trung, còn nước mưa thoát ra kênh rạch qua các cửa xả. Ở đây, lựa chọn hệ thống cống chung kèm cống bao và giếng tách dòng là quyết định kỹ thuật mang tính thỏa hiệp hợp lý: vừa tăng nhanh năng lực chống ngập, vừa từng bước kiểm soát ô nhiễm nước thải mà không phải phá bỏ toàn bộ mạng lưới thoát nước cũ.
Ô nhiễm nước thải phía Tây: vấn đề không thể né tránh
Nếu chỉ chống ngập mà bỏ qua xử lý nước thải phía Tây, thành phố sẽ đổi cảnh "ngập" lấy cảnh "đen" của kênh rạch, và đó là một cái giá không thể chấp nhận. Tỷ lệ thu gom nước thải đô thị hiện mới khoảng 52%, trong khi nước thải được xử lý đạt quy chuẩn chỉ gần 20%, cho thấy phần lớn nước thải sinh hoạt vẫn đang xả thẳng ra kênh rạch. Nói một cách thẳng thắn, hệ thống thoát nước TP.HCM được xây dựng trong nhiều thập kỷ đã ưu ái việc thoát nước mưa hơn là thu gom và xử lý nước thải, để lại khoảng trống lớn về môi trường ở những khu vực phát triển nhanh như phía Tây. Dự án CRUS2 được kỳ vọng bổ sung mạng lưới thu gom nước thải còn thiếu, hạn chế việc xả nước thải chưa qua xử lý ra kênh rạch. Đến năm 2030, thành phố đặt mục tiêu nâng tỷ lệ thu gom lên 80% và tỷ lệ nước thải được xử lý đạt 40–45%, nhưng sẽ khó đạt được nếu CRUS2 không được triển khai đúng tiến độ và đồng bộ với các nhà máy xử lý.
Thích ứng biến đổi khí hậu: thử thách cho quy hoạch đô thị phía Tây
Lưu vực Tây Sài Gòn rộng khoảng 2.730 ha, nằm trong vùng đang đô thị hóa nhanh, hạ tầng thoát nước chắp vá và chịu tác động ngày càng rõ của mưa lớn, triều cường, nhiệt độ tăng. Trong bối cảnh đó, việc thành phố đưa CRUS2 vào Kế hoạch thoát nước, chống ngập với mục tiêu xử lý điểm ngập, hoàn thiện hệ thống thoát nước, kiểm soát triều và ứng dụng công nghệ là bước đi đúng hướng. Dự án đặt mục tiêu giảm ngập nước, giảm ô nhiễm môi trường, nâng cao chất lượng sống người dân, xây dựng đô thị có khả năng thích ứng cao và giảm thiểu rủi ro trước tác động biến đổi khí hậu. Nhìn rộng hơn, CRUS2 là một mảnh ghép trong Đề án chống ngập và xử lý nước thải giai đoạn 2020–2045, cùng với kế hoạch 9 dự án chống ngập trong năm 2026. Tuy nhiên, nếu quy hoạch phát triển nhà ở, công nghiệp và giao thông phía Tây không gắn chặt với năng lực thoát nước mới, thành phố sẽ tự làm giảm hiệu quả đầu tư, biến hệ thống cống hiện đại thành "pháo hoa" ngắn hạn trước khi lại bị quá tải.
Kết luận: CRUS2 là phép thử cho năng lực triển khai chứ không chỉ là bản vẽ đẹp
Dự án thoát nước, xử lý nước thải và thích ứng biến đổi khí hậu lưu vực Tây Sài Gòn đáng được coi là một bước ngoặt của chống ngập lụt Sài Gòn, bởi nó chuyển cách nghĩ từ "đắp đê, nâng đường" sang xây dựng một hệ thống kỹ thuật đồng bộ, gắn kết thoát nước với xử lý nước thải và thích ứng khí hậu. Nhưng thành công hay thất bại sẽ nằm ở năng lực quản lý dự án và phối hợp chính sách, hơn là ở các con số trên giấy. Đến năm 2029, khi CRUS2 được dự kiến hoàn thành, người dân tám phường phía Tây có quyền kỳ vọng phố xá bớt ngập, kênh rạch bớt ô nhiễm và cuộc sống an toàn hơn trước mưa lớn, triều cường. Nếu thành phố giữ vững cam kết tiến độ, kết nối dự án với các kế hoạch khác và kiên trì nâng tỷ lệ thu gom, xử lý nước thải, CRUS2 có thể trở thành hình mẫu cho cách TP.HCM đi qua thời kỳ khí hậu biến động mà vẫn tiếp tục phát triển đô thị.
