Dự án CRUS2: Không chỉ là thoát nước, mà là bài test năng lực quản lý đô thị
Dự án cải thiện hệ thống thoát nước TP.HCM, xử lý nước thải và thích ứng với biến đổi khí hậu tại lưu vực Tây Sài Gòn (CRUS2) là chương trình đầu tư hạ tầng quy mô lớn nhằm giải quyết đồng thời ba bài toán: ngập nước, ô nhiễm và sụt lún thành phố, hướng tới một đô thị phía Tây có khả năng chống chịu tốt hơn trước mưa lớn, triều cường và mực nước biển dâng. Dự án CRUS2 với tổng mức đầu tư hơn 7.688,3 tỷ đồng được UBND TP.HCM phê duyệt chủ trương, do Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị làm chủ đầu tư, triển khai trong giai đoạn 2024-2029. Vấn đề không còn là “có làm hay không”, mà là làm thế nào để số tiền này tạo ra thay đổi hữu hình cho người dân, thay vì chỉ là thêm một dự án chống ngập phía Tây được ghi vào báo cáo.
Ngập, triều cường và sụt lún: Vì sao phải làm ngay lúc này?
Lưu vực Tây Sài Gòn, với diện tích khoảng 2.730 ha, đang chịu sức ép kép: đô thị hóa nhanh nhưng hạ tầng thoát nước lạc hậu, trong khi ngập do mưa và triều cường diễn ra thường xuyên. Toàn thành phố hiện có 159 điểm thường xuyên ngập, trong đó từ đầu năm đến nay đã ghi nhận 26 tuyến đường ngập 10–30 cm do mưa và 8 tuyến bị triều cường uy hiếp. Nghiêm trọng hơn, sụt lún thành phố mới là rủi ro dài hạn: nền đất đã lún tích lũy khoảng 100 cm từ năm 1990, với tốc độ 2–5 cm/năm, có nơi 7–8 cm/năm, cao gấp nhiều lần tốc độ nước biển dâng. Khi mặt đất lún nhanh hơn mực nước biển dâng, mọi giải pháp chống ngập chỉ dựa vào đê bao, cống ngăn triều đều sớm lạc hậu. Bắt đầu dự án bây giờ là muộn nhưng còn hơn tiếp tục bị động.
Giải pháp kỹ thuật: Cống bao, thu gom nước thải và bài toán thích ứng khí hậu
Điểm đáng giá nhất của dự án chống ngập phía Tây là cách tiếp cận tích hợp: thay vì chỉ làm cống thoát nước, CRUS2 kết hợp đồng bộ hệ thống thoát nước, xử lý nước thải và thích ứng biến đổi khí hậu. Các hạng mục chính gồm hệ thống cống bao dọc kênh Tham Lương – Bến Cát dẫn về Nhà máy xử lý nước thải Tây Sài Gòn; hệ thống thu gom nước thải và thoát nước chung; trạm bơm; cải thiện hệ thống thoát nước chung hiện hữu, hệ thống thoát nước riêng và đấu nối hộ gia đình; cùng trạm trung chuyển bùn phốt và hạ tầng xử lý để tăng hiệu quả quản lý. Mục tiêu được tuyên bố rất rõ: “cải thiện hệ thống thoát nước và xử lý nước thải tại lưu vực Tây Sài Gòn, qua đó góp phần giảm ô nhiễm môi trường, hạn chế tình trạng ngập nước và nâng cao chất lượng cuộc sống người dân”. Đây là hướng đi đúng, vì ngập không chỉ đến từ nước mưa, mà còn từ hệ thống tiêu thoát bị bít tắc bởi nước thải chưa được xử lý.
8 phường, 52,8 ha đất và bài toán triển khai đến 2029
CRUS2 sẽ đi qua 8 phường: Đông Hưng Thuận, Trung Mỹ Tây, Tân Thới Hiệp, An Hội Tây, Tân Sơn, Tây Thạnh, Tân Sơn Nhì và Bình Hưng Hòa, với tổng diện tích sử dụng đất khoảng 52,8 ha, tương đương 528.000 m². Điểm đáng chú ý là hồ sơ được duyệt nêu rõ dự án không thực hiện thu hồi đất theo phương án hiện tại, chủ đầu tư chỉ được yêu cầu tiếp tục rà soát, xác định nhu cầu sử dụng đất và xử lý phát sinh nếu có. Về tiến độ, dự án được xếp nhóm A, triển khai 2024–2029 và dự kiến hoàn thành vào 2029. Tuy nhiên, UBND TP.HCM cũng mở sẵn “cửa” cho kịch bản chậm tiến độ: nếu dự án kéo dài sau 2029 vì nguyên nhân khách quan và được chấp thuận điều chỉnh thời gian, chủ đầu tư phải bổ sung thủ tục chi phí quản lý. Nói cách khác, trễ là điều đã được dự đoán, và câu hỏi là hệ thống thoát nước TP.HCM phía Tây có kịp hoàn thành trước khi sụt lún và ngập lụt vượt ngưỡng chịu đựng của người dân hay không.
Từ dự án lớn đến thay đổi đời sống: Điều gì quyết định thành bại?
Nếu triển khai đúng như thiết kế, CRUS2 có thể tạo ra bước ngoặt cho hệ thống thoát nước TP.HCM tại lưu vực Tây Sài Gòn, giảm ngập, giảm ô nhiễm, cải thiện chất lượng sống và hỗ trợ phát triển kinh tế – xã hội. Nhưng hiệu quả chống ngập và thích ứng biến đổi khí hậu không chỉ nằm ở cống, trạm bơm và nhà máy xử lý; nó phụ thuộc vào ba yếu tố: quản lý vận hành theo dữ liệu thời gian thực, kiểm soát chặt quy hoạch – không bê tông hóa thêm vùng trũng và duy trì hệ thống giám sát sụt lún thành phố gắn với cảnh báo ngập. Thành phố đang xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung và trung tâm mô phỏng, dự báo phát triển đô thị và môi trường để giám sát ngập lụt, sụt lún. Đây phải được xem là “bộ não” của dự án. Kết luận công bằng là: bỏ hơn 7.600 tỷ đồng cho một dự án chống ngập phía Tây là lựa chọn đúng hướng, nhưng chỉ khi thành phố coi sụt lún và thích ứng biến đổi khí hậu là tiêu chí đánh giá cuối cùng, thay vì số km cống đã lắp đặt.
