Hai sách ảnh, một tuyên ngôn bằng hình ảnh về căn cước Việt
Hai sách ảnh di sản Việt Nam mới của nhiếp ảnh gia Nguyễn Á là một dự án nhiếp ảnh dài hơi, dùng hàng trăm khung hình để kể câu chuyện về biển đảo quê hương, di sản văn hóa phi vật thể và con người Việt Nam trong bối cảnh hiện đại, qua đó khẳng định căn cước và sức mạnh mềm của đất nước bằng ngôn ngữ trực quan dễ tiếp cận.
Điểm đáng chú ý không phải ở việc thêm hai đầu sách đẹp trên kệ, mà ở chỗ: tác giả biến sách ảnh thành một lập luận cảm xúc về chủ quyền và di sản. Nhân dịp kỷ niệm Quốc khánh 2/9, nhiếp ảnh gia Nguyễn Á ra mắt hai sách ảnh “Những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh” và “Chuyện về biển đảo quê hương”, do Nhà xuất bản Thông tấn ấn hành. Đây lần lượt là sách ảnh thứ 25 và 26, nối tiếp hơn 30 năm ông gắn bó với nhiếp ảnh. Sự trùng khớp giữa thời điểm Quốc khánh và chủ đề sách cho thấy lựa chọn có chủ ý: dùng nghệ thuật để nhắc lại nền tảng lịch sử, văn hóa của một quốc gia biển và giàu di sản.
Biển đảo quê hương qua ống kính: từ Trường Sa đến 5 vùng Hải quân
Nếu chỉ xem “Chuyện về biển đảo quê hương” như một sách ảnh đẹp về phong cảnh, ta sẽ bỏ lỡ phần quan trọng nhất: đây là một biên niên sử bằng hình của một đất nước đang sống với biển, chứ không chỉ nhìn biển như phông nền du lịch. Cuốn sách dày hơn 210 trang, kết tinh hành trình chu du qua 5 vùng Hải quân Việt Nam, bắt đầu từ năm 2010 khi tác giả lần đầu đến Trường Sa.
Những khung hình ghi lại con người, biển đảo, các giá trị văn hóa – xã hội gắn với bờ biển, song hành cùng hình ảnh lực lượng Hải quân trong quản lý, bảo vệ chủ quyền và giữ môi trường hòa bình trên các vùng biển, đảo. Một câu nói đáng trích dẫn là chia sẻ của Đại tá Ngô Văn Lúa: việc người lính biển đảo được tôn vinh trong sách là “động lực thôi thúc chúng tôi càng thêm trách nhiệm, vững chắc tay súng”. Chính ở đây, sách ảnh di sản Việt Nam vượt khỏi phạm vi nghệ thuật để chạm tới tầng sâu tinh thần: ảnh trở thành lời nhắc nhở về trách nhiệm công dân với biển đảo quê hương.
Di sản văn hóa phi vật thể: từ nhã nhạc Huế đến Xòe Thái trong một khung hình
Ở cuốn thứ hai, “Những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh”, nhiếp ảnh gia Nguyễn Á dịch lại danh sách khô khan các di sản thành một dòng chảy hình ảnh sống động. Từ thời điểm những di sản đầu tiên của Việt Nam được UNESCO ghi danh, ông bắt đầu hành trình ghi chép bằng ảnh, và đã gom lại hình ảnh của 17 di sản văn hóa phi vật thể, trải rộng từ Bắc vào Nam.
Nhã nhạc cung đình Huế, Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, dân ca Quan họ, Ca trù, hát Xoan, Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái, Nghệ thuật Xòe Thái, nghệ thuật Bài chòi, Đờn ca tài tử Nam Bộ, nghề làm tranh Đông Hồ, lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam… đều xuất hiện trong sách bằng những khoảnh khắc “đang sống” chứ không phải trưng bày bảo tàng. Đại diện UNESCO tại Việt Nam nhận xét, ảnh của Nguyễn Á giúp người xem cảm nhận rõ hơn sức sống của di sản và thấy được các cộng đồng đã tạo nên, gìn giữ, tiếp nối những giá trị ấy. Đây là điểm then chốt: sách ảnh trở thành cầu nối giữa di sản văn hóa phi vật thể và công chúng trẻ, kể cả khán giả quốc tế.
Triển lãm ảnh Hà Nội: khi bảo tàng trở thành “sân khấu” cho di sản sống
Không phải ngẫu nhiên Hà Nội được chọn là nơi giới thiệu hai cuốn sách và một phần tác phẩm ảnh. Tại một triển lãm ảnh Hà Nội, cụ thể là khuôn viên Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, du khách có thể thấy một số ảnh và chùm ảnh của Nguyễn Á đang được trưng bày, mở cửa tự do cho công chúng. Sự xuất hiện của đại diện Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đại diện UNESCO, các nhà nghiên cứu, sĩ quan Hải quân… tại sự kiện ra mắt cho thấy dự án này được nhìn nhận như một nỗ lực nghiêm túc trong kể chuyện di sản và biển đảo.
Khi bảo tàng không chỉ trưng bày hiện vật mà còn “chiếu” những câu chuyện sống động bằng ảnh, trải nghiệm của người xem thay đổi: họ không đứng trước một quá khứ đóng băng, mà đối diện những gương mặt, nghi lễ, bối cảnh đang diễn ra. Nói cách khác, triển lãm ảnh Hà Nội này biến không gian bảo tàng thành một “sân khấu” nơi di sản bước ra khỏi tủ kính, tiếp cận du khách dưới dạng ký ức sống – thứ dễ chạm vào và khó quên hơn nhiều so với các bảng thuyết minh dài dòng.
Kết nối biển đảo, di sản và người trẻ: vì sao hai cuốn sách đáng đọc
Hai sách ảnh mới của nhiếp ảnh gia Nguyễn Á không chỉ là tổng kết một sự nghiệp hơn ba thập kỷ, mà còn là lời mời suy ngẫm về việc ta nhìn căn cước Việt Nam như thế nào trong thời đại hình ảnh. Khi một nghệ sĩ dành 16 năm miệt mài đi, chụp, ghi chép khoảnh khắc của văn hóa, con người, biển đảo, sản phẩm cuối cùng không chỉ là sách ảnh di sản Việt Nam, mà là một “bản đồ cảm xúc” về đất nước.
Đối với người trẻ, hai cuốn sách và triển lãm kèm theo là cơ hội hiếm để chạm vào biển đảo quê hương, di sản văn hóa phi vật thể bằng hình ảnh thay vì qua khẩu hiệu. Đối với độc giả quốc tế, chúng là cửa sổ giúp hiểu Việt Nam như một không gian di sản đang sống, gắn chặt với đời sống cộng đồng. Kết luận đơn giản nhưng không hề dễ thực hiện của Nguyễn Á là: muốn di sản sống, phải kể lại nó bằng những câu chuyện gần gũi, bằng hình ảnh chân thật, và bằng thái độ tôn trọng cộng đồng – điều mà hai cuốn sách đã làm khá thuyết phục.
