Ảnh và sách: đôi cánh cho ký ức di sản Việt Nam
Triển lãm nhiếp ảnh của Nguyễn Á tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, cùng với hai sách ảnh “Chuyện về Biển đảo quê hương” và “Những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh”, là một dự án nghệ thuật – tư liệu trong đó nhiếp ảnh được dùng như công cụ kể chuyện, bảo tồn ký ức tập thể và khơi dậy ý thức tiếp nối di sản văn hóa trong đời sống đương đại. Chiều 28/8, tại Bảo tàng Phụ nữ ở Hà Nội, triển lãm ảnh khai mạc đồng thời lễ ra mắt hai bộ sách ảnh Việt Nam mới của nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Á. Chặng Hà Nội diễn ra từ ngày 28 đến 30/8, đúng thời điểm cả nước hướng tới Quốc khánh 2/9, nên sự kiện không chỉ mang tính nghệ thuật mà còn là lời nhắc về chủ quyền, về di sản văn hóa phi vật thể và trách nhiệm công dân trong việc gìn giữ. Việc chọn thời điểm này cho thấy Nguyễn Á không muốn ảnh chỉ treo trên tường, ông muốn chúng bước vào không khí lễ, chạm vào cảm xúc công chúng.
“Biển đảo quê hương”: từ cái nhìn thẩm mỹ đến thông điệp chủ quyền
Trong bộ sách ảnh “Chuyện về Biển đảo quê hương”, Nguyễn Á không chụp biển đảo như phong cảnh du lịch mà như một không gian sống, chiến đấu và canh giữ tổ quốc. Suốt nhiều năm rong ruổi dọc 5 vùng biển khắp mọi miền, ông theo chân các đơn vị hải quân, cả những khu vực quân sự đặc thù, để ghi lại nhịp sống và trọng trách thiêng liêng của cán bộ, chiến sĩ nơi đầu sóng ngọn gió. Ở đây, vẻ đẹp biển đảo quê hương không tách rời con người. Những khuôn hình về người lính canh giữ cột mốc, luyện tập trên boong tàu, hay sinh hoạt cùng ngư dân là lời nhắc rằng chủ quyền không phải khái niệm trừu tượng mà là công việc hàng ngày. Bộ sách trở thành một dạng “báo cáo” bằng hình ảnh gửi tới công chúng: chúng ta đang sở hữu một di sản biển đảo khổng lồ, nhưng để di sản ấy tiếp tục có nghĩa, cần nhận thức và biết ơn những người đang gìn giữ nó.
Những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh: nhiếp ảnh như bản đồ ký ức
Nếu với biển đảo quê hương, Nguyễn Á kể câu chuyện chủ quyền, thì với cuốn sách ảnh về di sản văn hóa phi vật thể, ông dựng lại bản đồ ký ức văn hóa Việt Nam. Ông bắt đầu hành trình này từ khi những di sản đầu tiên của Việt Nam được UNESCO ghi danh, kiên trì theo đuổi đề tài di sản hơn một thập kỷ. Cuốn sách tập hợp hình ảnh về 17 di sản UNESCO di sản: từ Nhã nhạc cung đình Huế, Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, dân ca Quan họ Bắc Ninh, Ca trù, hát Xoan Phú Thọ, thực hành Then, nghệ thuật Xòe Thái đến nghệ thuật làm gốm của người Chăm, Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam, tranh dân gian Đông Hồ. Điểm quyết định ở cách làm của ông là không xem di sản như hiện vật trưng bày, mà như thực hành sống. Tại lễ ra mắt, các thế hệ nghệ nhân đã tái hiện ca trù, quan họ, đàn tính hát then, hát xoan, cồng chiêng Tây Nguyên ngay tại không gian triển lãm, khiến sách ảnh không còn là cuốn sách đóng kín mà là cánh cửa mở ra một thế giới đang thở. Nhiếp ảnh, vì vậy, không chỉ lưu giữ hình hài di sản văn hóa phi vật thể, mà còn nhấn mạnh rằng để di sản sống, cần con người tiếp tục thực hành.
Sách ảnh Việt Nam: công phu biên tập để tạo sức sống lâu dài
Hai cuốn sách mới đánh dấu tác phẩm thứ 26 trong hơn 30 năm cầm máy của Nguyễn Á, là quả ngọt của hành trình 16 năm miệt mài sáng tác, trải nghiệm, ghi lại những khoảnh khắc chân thực về thiên nhiên, con người, biển đảo và di sản văn hóa phi vật thể. Theo chính ông, để hình thành một tác phẩm hoàn chỉnh, hàng nghìn bức ảnh phải được xem xét, chọn lọc, biên tập nhằm tạo nên một câu chuyện có mạch cảm xúc và tránh trùng lặp trong cách thể hiện. Đây là dạng lao động âm thầm mà khán giả ít thấy, nhưng nó quyết định việc sách ảnh Việt Nam có vượt khỏi tính chất album kỷ niệm để trở thành tư liệu văn hóa. Ở cấp độ hình thức, việc kết hợp triển lãm nhiếp ảnh và xuất bản sách ảnh tạo hai tầng tiếp nhận: trực tiếp và lâu dài. Người xem có thể xúc động ngay tại không gian triển lãm, rồi sau đó mang cuốn sách về nhà như một “bản lưu” của trải nghiệm. Cuốn sách về di sản văn hóa phi vật thể, như đã được nhấn mạnh, góp phần lưu giữ và lan tỏa nét đẹp văn hóa truyền thống; trong khi cuốn sách về biển đảo là lời tri ân dành cho những người lính đang ngày đêm bảo vệ chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc.
Từ dự án cá nhân đến ý thức tiếp nối di sản cộng đồng
Triển lãm tại Hà Nội không phải một điểm nhấn đơn lẻ, mà là chặng tiếp nối sau khi dự án đã được tổ chức tại Nhà Văn hóa Thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh và Công viên APEC Đà Nẵng, đưa hình ảnh biển đảo, di sản và con người Việt Nam đến gần hơn với công chúng cả nước. Sự hiện diện của lãnh đạo ngành văn hóa, đại diện UNESCO, các nhà nghiên cứu, nghệ sĩ, chiến sĩ hải quân và đông đảo khách mời cho thấy đây là một dự án cá nhân đã bước sang tầm cộng đồng. Theo nhận định tại sự kiện, buổi triển lãm ghi dấu hành trình cống hiến thầm lặng của nhiếp ảnh gia Nguyễn Á, đồng thời khơi dậy niềm tự hào, ý thức tiếp nối di sản dân tộc. Qua những bức ảnh được ghi lại trong nhiều năm, ông không chỉ giới thiệu vẻ đẹp đất nước mà còn muốn lưu giữ ký ức, lan tỏa tình yêu quê hương và góp phần để các giá trị văn hóa Việt Nam tiếp tục được biết đến rộng rãi trong đời sống hiện đại. Điểm đáng nói là cách ông kết hợp triển lãm và sách ảnh: một bên tạo trải nghiệm tập thể, một bên nuôi dưỡng ký ức cá nhân. Chính sự kết hợp này mới tạo tác động lâu dài trong bảo tồn di sản văn hóa – điều mà các dự án nghệ thuật ngắn hạn thường thiếu.
