Kỷ lục 16 năm: khi sách ảnh trở thành bộ nhớ văn hóa sống
Hành trình 16 năm của nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Á là quá trình liên tục dùng ống kính để ghi lại di sản văn hóa và biển đảo, kết tinh thành hệ thống sách ảnh di sản Việt Nam, triển lãm ảnh biển đảo quy mô lớn và một kỷ lục quốc gia khẳng định vai trò của hình ảnh trong việc lưu giữ ký ức tập thể. Ngày 15/8 tại Nhà Văn hóa Thanh Niên TP.HCM, ông tổ chức triển lãm và ra mắt hai cuốn sách ảnh mới: "Những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh" và "Chuyện về biển đảo quê hương". Sự kiện không chỉ là một buổi ra mắt sách, mà là tổng kết một chặng đường lao động miệt mài, được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam chứng nhận kỷ lục dành cho hệ thống sách ảnh và triển lãm chuyên đề về 17 di sản văn hóa phi vật thể UNESCO di sản phi vật thể và chủ đề biển đảo trong suốt 16 năm, với 8 tác phẩm và 8 triển lãm. Đây là lời nhắc rõ ràng rằng nhiếp ảnh di sản văn hóa, nếu được làm nghiêm túc và lâu dài, hoàn toàn có thể trở thành một hình thức bảo tồn không thua kém bất kỳ kho tư liệu văn bản nào.
“Những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh”: ghi lại sức sống cộng đồng qua ống kính
Trong cuốn sách ảnh di sản Việt Nam tập trung vào UNESCO di sản phi vật thể, Nguyễn Á không chụp di sản như những mẫu vật tĩnh, mà như một cơ thể sống đang hô hấp cùng cộng đồng. Tác phẩm giới thiệu hình ảnh 17 di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh, từ nhã nhạc cung đình Huế đến đờn ca tài tử Nam Bộ, các tập quán, tri thức dân gian gắn bó với đời sống ở nhiều vùng miền. Theo một phát biểu tại sự kiện, đây là sự tiếp nối cuốn sách ảnh trước về 11 di sản, nay bổ sung thêm 6 di sản để mở rộng bức tranh về những giá trị đang được cộng đồng gìn giữ và trao truyền. Lựa chọn di sản làm trung tâm, Nguyễn Á nhấn mạnh rằng ghi lại di sản qua ống kính không chỉ là lưu trữ hình ảnh, mà là giúp người xem nhìn thấy chiều sâu văn hóa phía sau từng điệu múa, làn điệu hay nghi lễ. Triển lãm còn mời nghệ nhân đờn ca tài tử biểu diễn ngay tại không gian trưng bày, nối liền ảnh chụp với đời sống hiện tại của di sản, khiến người trẻ hiểu rằng những gì UNESCO vinh danh không nằm trong sách giáo khoa mà tồn tại trong hơi thở cộng đồng.
“Chuyện về biển đảo quê hương”: từ Hải Phòng đến Cà Mau, biển đảo là câu chuyện con người
Nếu cuốn sách về di sản phi vật thể là lát cắt văn hóa, thì "Chuyện về biển đảo quê hương" là lát cắt không gian, nơi biển đảo được kể bằng khuôn hình của cảnh sắc và con người. Nguyễn Á đã đi qua năm vùng biển: Hải Phòng, Quảng Ninh, Đà Nẵng, Bà Rịa – Vũng Tàu và Cà Mau, mỗi nơi ông cố tình tìm một câu chuyện, một góc nhìn riêng để tránh lặp lại chính mình và tránh trùng với đồng nghiệp đi trước. Những bức ảnh về biển đảo không chỉ là phong cảnh, mà là đời sống của ngư dân, của người lính đang bám biển, giữ đảo, như một lời tri ân đến những con người ở nơi đầu sóng ngọn gió. Tác giả thừa nhận áp lực lớn nhất không nằm ở số lượng chuyến đi, mà ở khâu biên tập: chụp rất nhiều nhưng phải chọn sao cho tác phẩm không trùng lặp, vẫn tạo được bất ngờ cho người xem. Chính áp lực ấy lại trở thành động lực để ông tiếp tục đi, tiếp tục quan sát, tiếp tục kể câu chuyện biển đảo bằng những khung hình mới lạ, nhắc chúng ta nhớ rằng biển đảo không chỉ là chủ quyền, mà là ký ức, là mồ hôi và nước mắt của bao thế hệ.
Sự đồng hành của cộng đồng và ý nghĩa với người trẻ
Điểm thú vị trong dự án lần này là sự góp mặt rõ ràng của cộng đồng – từ cơ quan quản lý đến doanh nghiệp – cho thấy bảo tồn di sản không thể là việc riêng của nghệ sĩ. Nguyễn Á nhận được hỗ trợ từ cơ quan văn hóa, quốc phòng, đặc biệt là lực lượng hải quân để có thể tiếp cận những địa điểm xa xôi, khó đến, phục vụ cho loạt dự án nhiếp ảnh về biển đảo. Ở phía doanh nghiệp, AgriS và Betrimex đồng hành với triển lãm như một tuyên bố rằng khu vực kinh doanh cũng có trách nhiệm với ký ức văn hóa, nhất là khi họ chia sẻ cột mốc gắn bó lâu dài với nông nghiệp trong nước. Đáng nói hơn, sau buổi ra mắt tại TP.HCM, triển lãm và sách sẽ tiếp tục được giới thiệu tại Đà Nẵng và Hà Nội, kèm kế hoạch trao tặng sách cho 30 trường đại học, thư viện đại học và hơn 20 thư viện cộng đồng. Điều này biến hai cuốn sách thành nguồn tư liệu trực quan cho người trẻ, giúp nhiếp ảnh di sản văn hóa có cơ hội bước vào giảng đường, vào thư viện, trở thành chất liệu nuôi dưỡng niềm tự hào và ý thức gìn giữ di sản trong đời sống thường ngày.
Từ kỷ lục đến trách nhiệm lâu dài với ký ức dân tộc
Kỷ lục 16 năm và hệ thống 8 sách ảnh cùng 8 triển lãm về di sản và biển đảo là một mốc quan trọng, nhưng nếu nhìn kỹ vào cách Nguyễn Á chia sẻ, nó giống một điểm dừng tạm thời hơn là đích đến. Ông nói niềm vui lớn nhất không phải là tấm bằng kỷ lục, mà là khoảnh khắc công chúng nhìn thấy, cảm nhận và trân trọng những câu chuyện được kể bằng hình ảnh. Bằng cách mang sách theo mỗi chuyến đi, trao tặng cho những người mình gặp, ông đang âm thầm xây một mạng lưới ký ức chung, nơi mỗi cuốn sách trở thành vật chứng nhỏ cho tình yêu quê hương, biển đảo, di sản. Việc ông tiếp tục âm thầm thực hiện chiến dịch 500 ngày đêm chụp ảnh tìm mộ liệt sĩ để chuẩn bị cho một ấn phẩm mới về ký ức chiến tranh càng cho thấy quan điểm nhất quán: nhiếp ảnh phải gắn với trách nhiệm lịch sử. Hai cuốn sách mới vì thế không chỉ đáng đọc, mà còn đáng được dùng như một lời nhắc: nếu không hành động, ký ức văn hóa và biển đảo sẽ phai mờ nhanh hơn chúng ta tưởng; và đôi khi, một cuốn sách ảnh di sản Việt Nam lại có sức lay động mạnh hơn cả những khẩu hiệu hô hào.
