Ảnh như một hình thức lưu giữ di sản sống
Hai cuốn sách ảnh của nhiếp ảnh gia Nguyễn Á về di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh và biển đảo quê hương là dự án nhiếp ảnh dài hạn nhằm lưu giữ ký ức tập thể, nuôi dưỡng niềm tự hào và ý thức tiếp nối di sản trong cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Điểm quan trọng không phải ở việc ông “ghi chép” hiện thực, mà ở chỗ biến sách ảnh di sản Việt Nam thành một dạng bảo tàng thị giác có cảm xúc. Triển lãm ảnh Hà Nội tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, khai mạc chiều 28/8, đồng thời là lễ ra mắt hai sách ảnh Những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh và Chuyện về biển đảo quê hương. Đây không chỉ là một sự kiện nghệ thuật, mà là lời khẳng định rằng di sản văn hóa phi vật thể và biển đảo quê hương cần được kể lại bằng ngôn ngữ hiện đại, dễ chạm tới công chúng.
“Chuyện về biển đảo quê hương”: Lời tri ân bằng hình ảnh
Chuyện về biển đảo quê hương là cuốn sách thứ 26 trong sự nghiệp của Nguyễn Á, kết tinh từ nhiều năm ông gắn bó với biển, đảo và thềm lục địa thiêng liêng. Ở đây, biển không chỉ là phong cảnh, mà là “sân khấu” của những số phận người lính, ngư dân, gia đình nơi đầu sóng ngọn gió. Sách ảnh di sản Việt Nam thường thiên về quá khứ, nhưng cuốn sách này chọn hiện tại sống động, đặt trọng tâm vào con người đang ngày đêm bám biển, bảo vệ chủ quyền tổ quốc.
Trong bối cảnh nhiều bạn trẻ chỉ “biết biển” qua du lịch và mạng xã hội, những khung hình về 5 vùng Hải quân trải dài từ Đông Bắc đến Tây Nam trở thành bài học trực quan về chủ quyền và trách nhiệm. Cuốn sách là lời tri ân những người lính đầu sóng, nhưng đồng thời cũng là lời nhắc: tình yêu biển đảo quê hương không thể dừng ở khẩu hiệu, nó cần bắt đầu từ hiểu biết cụ thể về đời sống ngoài khơi. Đây chính là cách nhiếp ảnh gia Nguyễn Á dùng ảnh để biến khái niệm “biển đảo quê hương” thành trải nghiệm gần gũi, có gương mặt, có tên gọi.
“Những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh”: Bảo tàng trên giấy
Nếu cuốn sách về biển đảo là cái nhìn hướng ra khơi xa, thì sách Những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh là hành trình quay về nguồn cội. Đây là kết quả của hơn một thập kỷ Nguyễn Á kiên trì theo đuổi đề tài di sản, ghi lại 17 di sản tiêu biểu như Nhã nhạc cung đình Huế, không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, quan họ Bắc Ninh, ca trù, Then, Xoan, bài chòi, nghệ thuật xòe Thái, làm gốm Chăm, tranh Đông Hồ…
Điểm đáng nói là ông không chụp di sản như những “sản phẩm du lịch”, mà như những thực hành sống đang tiếp diễn trong cộng đồng. Tại lễ ra mắt, các di sản ấy còn được nghệ nhân nhiều thế hệ tái hiện qua ca trù, quan họ, hát then, hát xoan, cồng chiêng…, biến không gian triển lãm thành nơi quá khứ và hiện tại gặp nhau. Ở góc độ phê bình, đây là cách tiếp cận đúng: di sản văn hóa phi vật thể phải được nhìn như quá trình, không phải hiện vật bất động. Sách ảnh vì thế giống một bảo tàng trên giấy, nhưng có hơi thở người thật việc thật.
Triển lãm Hà Nội: Khi ảnh kết nối cộng đồng và thế hệ trẻ
Chặng dừng chân tại Hà Nội, diễn ra từ 28 đến 30/8 tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, mang ý nghĩa vượt khỏi phạm vi một triển lãm ảnh Hà Nội thông thường: nó xuất hiện đúng dịp hướng tới Quốc khánh 2/9, như một “lớp học công khai” về biển đảo và di sản cho công chúng. Khách tham quan không chỉ xem ảnh, mà còn được nghe, được cảm qua trình diễn của các nghệ nhân, nghệ sĩ đến từ nhiều vùng đất.
Buổi triển lãm ghi dấu hành trình cống hiến thầm lặng suốt 16 năm sáng tác, trải nghiệm và ghi lại khoảnh khắc chân thực về thiên nhiên, con người Việt Nam của nhiếp ảnh gia Nguyễn Á. Quan trọng hơn, nó cho thấy sách ảnh và triển lãm có thể khơi dậy niềm tự hào, ý thức tiếp nối di sản của dân tộc, nhất là trong thế hệ trẻ. Một câu nói đáng trích dẫn ở đây là: “Thông qua nhiếp ảnh, ông mong muốn lưu giữ những giá trị tốt đẹp, khơi dậy niềm tự hào, tự tôn dân tộc, nhất là trong thế hệ trẻ”.
Từ khoảnh khắc đến ý thức di sản: Vì sao hai cuốn sách đáng chú ý
Hai cuốn sách ảnh này đáng chú ý không chỉ vì số lượng ảnh hay hành trình 16 năm lao động, mà vì cách chúng đặt nhiếp ảnh vào vai trò chủ động trong công cuộc bảo tồn di sản và khẳng định chủ quyền. Ở một xã hội ngày càng phụ thuộc vào hình ảnh, việc có những bộ sách ảnh di sản Việt Nam nghiêm túc, nhiều tầng nghĩa là điều cần thiết để chống lại xu hướng giản lược di sản thành vài hình ảnh “đẹp mắt” trên mạng.
Nguyễn Á đã chứng minh rằng mỗi khung hình có thể trở thành một mảnh ký ức chung: vừa lưu dấu con người, vùng đất, vừa kể lại câu chuyện văn hóa và tinh thần của dân tộc. Hai bộ sách – về di sản văn hóa phi vật thể và biển đảo quê hương – đứng cạnh nhau như hai trụ cột của bản sắc Việt: gốc rễ văn hóa và không gian biển đảo. Nếu thế hệ trẻ nắm được cả hai qua những cuốn sách này, triển lãm và sách ảnh đã làm tròn vai: biến thưởng thức nghệ thuật thành hành động nhận diện và tiếp nối di sản.
