Quỹ hưu trí Việt Nam: Định chế tài chính dài hạn đang lớn nhanh nhưng chưa được khai thác đúng mức
Quỹ hưu trí Việt Nam là các quỹ đầu tư hình thành từ tiền tiết kiệm tích lũy trong dài hạn của người lao động, được quản lý chuyên nghiệp nhằm bổ sung thu nhập khi về hưu, đồng thời tạo ra nguồn tài chính dài hạn có thể phân bổ vào các tài sản và dự án cơ sở hạ tầng cần nhiều năm mới thu hồi vốn. Trong giai đoạn 2026-2030, tổng nhu cầu vốn đầu tư toàn xã hội được tính toán lên tới khoảng 38,5 triệu tỷ đồng. Con số này vượt xa khả năng đáp ứng của đầu tư công, buộc nền kinh tế phải tìm thêm nguồn vốn dài hạn ngoài hệ thống ngân hàng. Chính trong bối cảnh đó, quỹ hưu trí Việt Nam nổi lên như một mảnh ghép bị bỏ quên trong bài toán vốn đầu tư hạ tầng. Việc coi quỹ hưu trí chỉ là công cụ an sinh, thay vì một trụ cột vốn đầu tư, đang khiến chúng ta tự đánh mất một "kho vốn" tiềm ẩn cho tăng trưởng.
Nhu cầu vốn đầu tư hạ tầng khổng lồ: Ngân hàng không thể gánh mãi các dự án dài hạn
Tại sự kiện “Mở khóa dòng vốn dài hạn: Vai trò của Quỹ hưu trí và xếp hạng tín nhiệm” ngày 17/9, lãnh đạo SSIAM nhấn mạnh Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với nhu cầu vốn đầu tư hạ tầng cực lớn trong 5 năm tới. Quan trọng hơn, đây là các dự án cơ sở hạ tầng có thời gian triển khai và thu hồi vốn dài: từ giao thông, năng lượng, chuyển đổi xanh đến đô thị và công nghiệp công nghệ cao. Trong khi đó, hệ thống tài chính vẫn phụ thuộc nặng vào ngân hàng, với dư nợ tín dụng chiếm phần áp đảo trong cơ cấu nguồn vốn. Đáng lo ngại là khoảng 80% tiền gửi ngân hàng có kỳ hạn dưới 12 tháng, hoàn toàn lệch với vòng đời 10–20 năm của các dự án hạ tầng. Tiếp tục ép ngân hàng gánh dự án dài hạn bằng nguồn vốn ngắn hạn là công thức tạo rủi ro cho cả hệ thống, từ mất cân đối kỳ hạn đến áp lực thanh khoản và lãi suất.
Quỹ hưu trí tăng tài sản gấp 26 lần: ‘Kho vốn’ dài hạn cho dự án cơ sở hạ tầng đang hình thành
Khác với dòng vốn ngắn hạn trên thị trường tiền tệ, quỹ hưu trí Việt Nam mang trong mình lợi thế mà đầu tư hạ tầng cần nhất: kỳ hạn vốn kéo dài hàng chục năm và dòng tiền tích lũy đều đặn. Đến cuối năm 2025, thị trường có 7 quỹ hưu trí bổ sung tự nguyện với tổng tài sản ròng gần 2.210 tỷ đồng, tăng 53% so với năm 2024 và gấp khoảng 26 lần so với năm 2021. Đây không phải là con số khổng lồ so với nhu cầu vốn hạ tầng, nhưng là tín hiệu rõ ràng cho thấy một nguồn lực mới đang hình thành. Theo ông Nguyễn Nghĩa Tuấn, quỹ hưu trí có lợi thế về kỳ hạn vốn, thường kéo dài từ 20 đến hơn 40 năm, phù hợp để đầu tư vào các tài sản và dự án dài hạn. Nói cách khác, quỹ hưu trí có cơ chế tự nhiên để trở thành nhà đầu tư tổ chức cho vốn đầu tư hạ tầng, nếu chúng ta biết cách kết nối dòng tiết kiệm hưu trí với các dự án cơ sở hạ tầng thông qua thị trường vốn và xếp hạng tín nhiệm.
Xếp hạng tín nhiệm và khung pháp lý: Điều kiện để dòng tiền hưu trí chảy vào hạ tầng một cách an toàn
Muốn quỹ hưu trí Việt Nam thực sự trở thành nguồn vốn đầu tư hạ tầng, bài toán không chỉ là quy mô tiền, mà là cấu trúc thể chế. Bà Nguyễn Ngọc Anh cho rằng giữa quỹ hưu trí và xếp hạng tín nhiệm tồn tại mối liên hệ bổ trợ: một bên cung cấp nguồn vốn dài hạn, bên còn lại cung cấp thông tin và công cụ đánh giá rủi ro. Việt Nam đã có cơ sở pháp lý cho chương trình hưu trí bổ sung tự nguyện từ Nghị định 88/2016/NĐ-CP và các văn bản hướng dẫn liên quan. Tuy vậy, ngành quỹ nói chung vẫn đứng trước yêu cầu tăng nhanh cả về quy mô và chiều sâu, với mục tiêu đưa giá trị tài sản ròng các quỹ lên tương đương 5% GDP vào năm 2030. Khoảng cách giữa mục tiêu và hiện trạng cho thấy cần nâng cấp pháp lý, chuẩn hóa xếp hạng tín nhiệm cho trái phiếu và dự án hạ tầng, đồng thời xây dựng cơ chế công khai thông tin rủi ro để bảo vệ người gửi tiền hưu trí. Nếu xếp hạng tín nhiệm trở thành "ngôn ngữ chung" giữa dự án dài hạn và quỹ hưu trí, dòng vốn hưu trí có thể chảy vào hạ tầng mà không đánh đổi an toàn.
Từ tiềm năng đến động lực tăng trưởng: Mở rộng độ bao phủ hưu trí và mạng lưới phân phối quỹ
Điểm nghẽn lớn nhất của quỹ hưu trí Việt Nam không nằm ở năng lực quản lý, mà ở độ bao phủ và kênh phân phối. Năm 2025, lực lượng lao động khoảng 53,5 triệu người nhưng chỉ 21,34 triệu người tham gia bảo hiểm xã hội, tương đương 45,1%. Nghĩa là phần lớn người lao động chưa tham gia bất kỳ hệ thống hưu trí nào, càng chưa nói đến quỹ hưu trí bổ sung tự nguyện. Từ góc độ cơ quan quản lý, ngành quỹ được đặt trong vai trò cầu nối giữa nguồn tiền tiết kiệm của người dân và nhu cầu vốn đầu tư của nền kinh tế. Vì vậy, phát triển quỹ hưu trí không chỉ nhằm bổ sung thu nhập khi về hưu mà còn góp phần hình thành nguồn vốn dài hạn cho nền kinh tế. Trong giai đoạn tiếp theo, các diễn giả đề xuất hoàn thiện hành lang pháp lý để mở rộng kênh phân phối chứng chỉ quỹ, tạo điều kiện cho ngân hàng thương mại và nền tảng công nghệ số tham gia phân phối quỹ mở và quỹ hưu trí tới lượng lớn khách hàng cá nhân. Nếu dòng tiết kiệm của hàng chục triệu lao động được gom lại và đầu tư chuyên nghiệp vào thị trường vốn, quỹ hưu trí Việt Nam có thể chuyển từ "kho vốn" tiềm ẩn thành động lực tài chính dài hạn cho tăng trưởng hạ tầng.
