Tái cấu trúc công nghiệp phải bắt đầu từ cách kết nối
Tái cấu trúc công nghiệp TP.HCM là quá trình sắp xếp lại không gian sản xuất và gắn nhà máy với công nghệ, nghiên cứu, nhân lực cùng năng lượng sạch để tạo năng lực cạnh tranh dài hạn. Đây là hướng đi cấp thiết khi lợi thế đất đai, chi phí thấp và lao động giá rẻ đang dần thu hẹp, còn dữ liệu, năng lực tính toán và chất lượng nhân lực ngày càng quyết định sức hút đầu tư. Ngày 26/10, Ngày Đổi mới sáng tạo mở 2026 với chủ đề “Kiến tạo thành phố công nghiệp thế hệ mới” mở đầu chuỗi hoạt động Diễn đàn Kinh tế Mùa thu. Tại sự kiện, thành phố nhấn mạnh mô hình tăng trưởng dựa vào tri thức, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo. Thông điệp đúng trọng tâm: không thể xây công nghiệp thế hệ mới chỉ bằng cách mở thêm đất hay dựng nhà máy hiện đại.
Sau khi hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, TP.HCM có thêm dư địa tổ chức lại không gian sản xuất, phát triển khu công nghiệp công nghệ cao và khu công nghệ số. Các khu vực như Bắc Tân Uyên, Châu Đức có tiềm năng gắn sản xuất quy mô lớn với hạ tầng điện mặt trời và điện gió ngoài khơi. Nhưng mở rộng địa bàn chỉ tạo cơ hội; giá trị nằm ở việc quy hoạch các khu vực thành mạng lưới hỗ trợ lẫn nhau, thay vì những điểm sản xuất biệt lập. Mô hình công nghiệp thế hệ mới mà thành phố hướng đến đặt công nghệ số, AI, ngành bán dẫn, công nghệ lõi, năng lượng xanh và logistics trong cùng một cấu trúc. Đó là bước chuyển cần thiết để công nghiệp TP.HCM thoát khỏi cạnh tranh bằng mặt bằng và chi phí.
Từ AI đến kinh tế tầm thấp: công nghệ phải đi vào sản xuất
AI, bán dẫn và phương tiện bay không người lái được xác định là những công nghệ chiến lược cần làm chủ; kinh tế tầm thấp cũng được đưa vào chương trình thảo luận, với các chủ đề như UAV, hệ thống tự hành, kết nối vệ tinh và hạ tầng thử nghiệm. Đây là danh mục có tiềm năng, nhưng tuyên bố ưu tiên sẽ không tạo ra lợi thế nếu công nghệ chỉ dừng ở phòng nghiên cứu hoặc dự án trình diễn. Thước đo nên là khả năng đưa giải pháp vào dây chuyền, dịch vụ và chuỗi cung ứng. Thành phố cần biến nhu cầu cụ thể của doanh nghiệp và đô thị thành bài toán nghiên cứu, rồi mở đường cho thử nghiệm có kiểm soát và thương mại hóa.
Nền tảng hiện có đáng kể: hơn 26 năm phát triển Khu Công nghệ cao, hơn 80 trường đại học và hơn 40 vườn ươm, trung tâm đổi mới sáng tạo cùng cơ sở ươm tạo công nghệ. Song số lượng tổ chức chưa đồng nghĩa với một hệ sinh thái đổi mới vận hành hiệu quả. Điều quan trọng là trường, viện, doanh nghiệp và nhà đầu tư cùng tham gia từ khâu xác định nhu cầu đến thử nghiệm sản phẩm và mở rộng sản xuất. Thành phố đã lập Quỹ đầu tư mạo hiểm với vốn ban đầu 500 tỷ đồng để góp phần thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu và thương mại hóa. Đây là công cụ đáng chú ý, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào cơ chế chấp nhận rủi ro có kiểm soát và khả năng chọn đúng công nghệ có thị trường.
Bán dẫn và năng lượng sạch cần đối tác, không chỉ quy hoạch
Các thỏa thuận của Khu Công nghệ cao cho thấy hướng đi đang chuyển từ định hướng chung sang hợp tác có đầu việc cụ thể. Ban quản lý khu và Becamex thống nhất nghiên cứu phát triển mạng lưới khu công nghệ cao, gắn với hành lang đổi mới sáng tạo, quy hoạch hạ tầng và kết nối đào tạo, nghiên cứu với sản xuất. Trong lĩnh vực bán dẫn, Trung tâm Đào tạo Khu Công nghệ cao ký biên bản ghi nhớ với VSAP LAB nhằm tăng cường kết nối chuyên môn, đào tạo và phát triển nhân lực vi mạch. Đây là mắt xích thiết yếu: ngành bán dẫn không thể hình thành bền vững nếu cơ sở đào tạo đứng xa nhu cầu doanh nghiệp.
Ở hướng năng lượng xanh, Khu Công nghệ cao và VinaCapital Corporate Finance Việt Nam hợp tác khảo sát nhu cầu điện, mục tiêu giảm phát thải và đề xuất các giải pháp như mua bán điện trực tiếp, điện mặt trời mái nhà, lưu trữ năng lượng, tiết kiệm điện và số hóa quản lý năng lượng. Về lâu dài, hai bên còn nghiên cứu lưới điện thông minh, năng lượng chuyển tiếp và hệ thống làm mát hiệu suất cao cho các khu mở rộng. Những thỏa thuận này đáng giá vì đặt năng lượng vào bài toán cạnh tranh của doanh nghiệp, thay vì xem chuyển đổi xanh là phần việc tách rời sản xuất. Thách thức tiếp theo là biến nghiên cứu và cam kết hợp tác thành dự án triển khai, đào tạo đúng nhu cầu và kết quả có thể nhân rộng.
Kết luận: thành công nằm ở khâu biến ý tưởng thành năng lực
TP.HCM đang kết nối quy hoạch không gian với AI, bán dẫn, kinh tế tầm thấp và năng lượng xanh; hướng đi này hợp lý vì năng lực công nghiệp tương lai phụ thuộc đồng thời vào công nghệ, nhân lực, năng lượng và thị trường. Tuy vậy, hệ sinh thái đổi mới không thể được đánh giá bằng số lượng hội nghị hay biên bản ghi nhớ. Thành phố cần chứng minh rằng nghiên cứu địa phương có thể thành sản phẩm, doanh nghiệp có thể tiếp cận nhân lực phù hợp, còn khu công nghiệp có thể vận hành với nguồn năng lượng sạch đáng tin cậy. Việc tiếp tục phối hợp chính sách và thúc đẩy ứng dụng công nghệ sẽ quan trọng, nhưng kết quả phải được nhìn thấy trong sản xuất thực tế. Tái cấu trúc chỉ thành công khi các mắt xích ấy cùng vận hành; nếu không, công nghệ mới sẽ chỉ là danh sách ưu tiên trên giấy.
