Thành phố trực thuộc Trung ương: bước ngoặt cho Quảng Ninh và Bắc Ninh
Việc Quốc hội thông qua thành lập Thành phố Quảng Ninh và Thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương là bước ngoặt trong phát triển đô thị Việt Nam, vì nó chuyển hai địa phương từ mô hình quản lý cấp tỉnh sang chính quyền đô thị toàn diện, mở ra cơ chế tài chính đô thị, quy hoạch và tự chủ mới, đồng thời tái định vị vai trò của chúng như cực tăng trưởng chiến lược ở phía Bắc.
Theo nghị quyết được Quốc hội thông qua, hai thành phố mới được thành lập trên cơ sở giữ nguyên toàn bộ diện tích tự nhiên và quy mô dân số hiện có. Thành phố Quảng Ninh có diện tích 6.231km2, dân số khoảng 1,52 triệu người; đơn vị hành chính gồm 30 phường, 22 xã và 2 đặc khu, giáp Hải Phòng, Bắc Ninh, Lạng Sơn, Trung Quốc và Biển Đông. Thành phố Bắc Ninh có diện tích 4.713km2, dân số 3,99 triệu người với 45 phường và 54 xã, giáp Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh và các tỉnh Hưng Yên, Lạng Sơn, Thái Nguyên. Từ thời điểm nghị quyết có hiệu lực, mọi cơ quan, tổ chức gắn với địa danh “tỉnh” sẽ mang tên “thành phố”, đánh dấu sự thay đổi bản chất về vị thế và trách nhiệm.
| Tiêu chí | Thành phố Quảng Ninh | Thành phố Bắc Ninh |
|---|---|---|
| Diện tích tự nhiên | 6.231 km2 | 4.713 km2 |
| Dân số | ≈1,52 triệu người | ≈3,99 triệu người |
| Đơn vị hành chính | 30 phường, 22 xã, 2 đặc khu | 45 phường, 54 xã |
Vì sao Quảng Ninh và Bắc Ninh được chọn để "nâng cấp"?
Quảng Ninh nâng cấp và Bắc Ninh thành phố không phải là phần thưởng mang tính danh hiệu; đó là hệ quả của một quá trình bứt phá kinh tế và đô thị hóa kéo dài, khiến hai địa phương trở thành những lớp vỏ cũ cho một nội dung phát triển mới. Nếu tiếp tục giữ mô hình tỉnh truyền thống, cả hai sẽ bị “chật áo”, khó khai thác hết tiềm năng kết nối, công nghiệp và dịch vụ của mình.
Quảng Ninh đã có 11 năm liên tiếp nằm trong nhóm địa phương tăng trưởng cao nhất cả nước, với tốc độ GRDP bình quân đầu người đạt mức hai con số và đặt mục tiêu tăng mạnh hơn nữa trong giai đoạn tới. Bắc Ninh từ lâu được xem là “thủ phủ công nghiệp” phía Bắc, là hạt nhân của chuỗi cung ứng công nghiệp và dịch vụ năng động trong vùng kinh tế trọng điểm. Cả hai đều có tốc độ đô thị hóa bùng nổ và giữ vị trí chiến lược: Quảng Ninh là địa bàn quan trọng về quốc phòng, an ninh và biên giới, cửa ngõ kết nối với Trung Quốc và các hành lang kinh tế, trong khi Bắc Ninh đóng vai trò điểm nối giữa Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh và các tỉnh trung du, miền núi. Việc nâng cấp cũng gắn với mục tiêu quốc gia nâng tỷ lệ đô thị hóa lên ít nhất 50% vào năm 2030.
Cơ chế tài chính đô thị và tự chủ mới: lợi ích thật cho ngân sách và đầu tư
Thành phố trực thuộc Trung ương không chỉ là tên gọi; nó đi kèm bộ công cụ quyền lực mới về cơ chế tài chính đô thị, quy hoạch và tự chủ mà cư dân ít khi nhìn thấy trực tiếp nhưng sẽ cảm nhận qua hạ tầng, dịch vụ và cơ hội việc làm. Nếu trước đây Quảng Ninh và Bắc Ninh phải chia sẻ nguồn lực cho cả không gian nông thôn xen kẽ, nay nguồn lực có thể được thiết kế bám sát logic đô thị hóa và tăng trưởng.
Theo định hướng, hai thành phố sẽ được áp dụng các cơ chế ưu việt trong Luật Phát triển đô thị về tài chính – ngân sách, thu hút nhà đầu tư chiến lược, phát triển quỹ đất và đổi mới sáng tạo. Điều này cho phép họ chủ động hơn trong phân bổ chi ngân sách cho các dự án giao thông, cấp nước, xử lý rác thải, chuyển đổi số, đồng thời thiết kế các gói ưu đãi đủ hấp dẫn để kéo các tập đoàn công nghệ, công nghiệp sạch vào địa bàn. Cơ chế đặc thù trước đây vẫn được duy trì, nghĩa là Quảng Ninh và Bắc Ninh không phải bắt đầu từ điểm xuất phát zero mà tiếp tục đi trên quỹ đạo đã có, thêm “nhiên liệu” là quyền tự chủ và không gian chính sách rộng hơn. Đây là lợi thế mà các địa phương khác khó có ngay, và chính là nền tảng để huy động vốn đầu tư công lẫn tư nhân ở một quy mô mới.
Tác động lên hạ tầng và cơ hội kinh tế địa phương: cư dân hưởng lợi thế nào?
Điều người dân quan tâm nhất khi hai địa phương được nâng cấp thành phố trực thuộc Trung ương là: cuộc sống có tốt lên không? Câu trả lời phụ thuộc vào việc những quyền hạn mới có được chuyển hóa thành đường xá, xe buýt, bệnh viện, trường học, không gian xanh và việc làm ngay trên nơi họ ở. Nếu chỉ dừng ở lễ công bố và những khẩu hiệu, việc thăng cấp sẽ vô nghĩa; nhưng nếu gắn với các quyết định đầu tư cụ thể, cư dân sẽ là nhóm hưởng lợi đầu tiên.
Nhà nước xác định hai thành phố này là cực tăng trưởng đặc biệt quan trọng của vùng và quốc gia, tái cấu trúc không gian kinh tế phía Bắc. Định hướng trọng tâm là phát triển công nghiệp hiện đại, công nghệ cao, AI, tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, gắn với bảo vệ môi trường sinh thái. Tại Quảng Ninh, tầm nhìn là xây dựng một thành phố hiện đại, xanh, thông minh, giàu bản sắc, một trung tâm kinh tế biển, du lịch, dịch vụ và công nghiệp công nghệ cao, đồng thời là nơi “đáng sống, đáng đến, đáng đầu tư và đáng tự hào”. Ở phía người dân, lợi ích được kỳ vọng là chất lượng hạ tầng và dịch vụ đô thị nâng lên, quy hoạch đồng bộ hơn, việc làm chất lượng cao hơn và thu nhập ổn định hơn, nếu chính quyền không bỏ lỡ cơ hội chính sách.
Kết luận: Thăng cấp là cơ hội, không phải chiếc đũa thần
Thành phố Quảng Ninh và Bắc Ninh trở thành hai thành phố trực thuộc Trung ương mới, đưa tổng số cả nước lên 9 đơn vị đô thị cấp cao. Đây là dấu mốc lớn cho phát triển đô thị Việt Nam, đặc biệt ở khu vực phía Bắc, nhưng nó không tự động biến mọi thách thức thành lợi thế. Cơ chế tài chính đô thị mới, quyền quy hoạch và tự chủ rộng hơn chỉ là chiếc khung; bức tranh đẹp hay xấu vẫn phụ thuộc vào cách chính quyền lựa chọn ưu tiên và mức độ người dân được tham gia giám sát.
Nếu Quảng Ninh tiếp tục đi đúng hướng thành một thành phố hiện đại, xanh, thông minh, giàu bản sắc, một cực tăng trưởng năng động và một nơi đáng sống, và nếu Bắc Ninh biến lợi thế “thủ phủ công nghiệp” thành trung tâm công nghiệp công nghệ cao bền vững, thì việc thăng cấp sẽ trở thành ví dụ điển hình cho cách dùng chính sách để nâng chất cuộc sống, chứ không chỉ để thay biển tên. Cư dân có quyền kỳ vọng, nhưng cũng cần đòi hỏi minh bạch, trách nhiệm và sự nhất quán trong từng quyết định đầu tư, bởi đó mới là bảo đảm để cơ hội chính sách chuyển thành lợi ích thực tế.
