Thành phố trực thuộc Trung ương: bước tái cấu trúc quyền lực đô thị miền Bắc
Thành phố trực thuộc Trung ương là đơn vị hành chính đô thị có quyền tự chủ lớn về quy hoạch, tài chính và mô hình quản trị, đóng vai trò cực tăng trưởng và trung tâm điều phối phát triển vùng trong quy hoạch đô thị Việt Nam hiện đại, đặc biệt ở miền Bắc đang đô thị hóa nhanh. Việc Quảng Ninh và Bắc Ninh được nâng cấp cho thấy định hướng tái cấu trúc lại bản đồ quyền lực kinh tế và đô thị phía Bắc, dịch chuyển trọng tâm khỏi mô hình "một mình Hà Nội" sang mạng lưới nhiều cực tăng trưởng. Trước khi đại biểu bấm nút, Quốc hội đã nghe Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải trình bày báo cáo tiếp thu, giải trình của Chính phủ về hồ sơ Đề án thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh. Nghị quyết xác định hai thành phố mới được lập trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và quy mô dân số của hai tỉnh hiện hữu.
Quảng Ninh – Bắc Ninh: tái định vị không gian phát triển và cực tăng trưởng mới
Điểm đáng chú ý nhất trong quyết định Quảng Ninh Bắc Ninh nâng cấp là cách tổ chức lại không gian phát triển miền Bắc. Thành phố Bắc Ninh mới sẽ giáp Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh cùng các tỉnh Hưng Yên, Lạng Sơn, Thái Nguyên – tức nằm ngay giữa tam giác kinh tế phía Bắc và các hành lang công nghiệp, logistics. Thành phố Quảng Ninh sẽ giáp Hải Phòng, Bắc Ninh, Lạng Sơn, Trung Quốc và Biển Đông, củng cố vai trò cửa ngõ biển và biên giới, nối thị trường nội địa với chuỗi cung ứng khu vực. Theo Nghị quyết, mỗi thành phố được lập trên toàn bộ diện tích và dân số của tỉnh tương ứng, nghĩa là sự thay đổi không chỉ ở cấp đô thị trung tâm mà ở toàn bộ không gian quản trị. Điều này mở đường cho một cấu trúc vùng mới, nơi các thành phố trực thuộc Trung ương tương tác ngang hàng thay vì phụ thuộc vào một trung tâm duy nhất.
Tự chủ tài chính, quy hoạch và cuộc "thử lửa" mô hình đô thị thông minh
Ý nghĩa chiến lược của việc nâng cấp nằm ở quyền tự chủ cao hơn trong quản lý tài chính và quy hoạch phát triển. Nhiều ý kiến đã đề nghị đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và thiết kế cơ chế, chính sách đặc thù cho hai thành phố. Chính phủ được giao chỉ đạo các bộ, cơ quan liên quan tiếp tục nghiên cứu, đề xuất cấp có thẩm quyền để đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho chính quyền địa phương. Song song, dự án Luật Phát triển đô thị đang trình Quốc hội đưa ra các cơ chế đặc thù cho thành phố trực thuộc Trung ương, bao gồm đầu tư và thu hút nhà đầu tư chiến lược, tài chính – ngân sách, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, đất đai và phát triển quỹ đất. Nói cách khác, Quảng Ninh và Bắc Ninh đang trở thành "phòng thí nghiệm" cho mô hình đô thị xanh, thông minh, hiện đại gắn với cơ chế tự chủ sâu hơn – nếu thành công, đây sẽ là mẫu cho quy hoạch đô thị Việt Nam thế hệ mới.
Động lực phát triển kinh tế miền Bắc và tác động tới người dân, doanh nghiệp
Trọng tâm của nâng cấp thành phố trực thuộc Trung ương không chỉ là bản đồ hành chính, mà là phát triển kinh tế miền Bắc theo mô hình đa cực. Mục tiêu đặt ra là xây dựng Bắc Ninh thành một cực tăng trưởng kinh tế của miền Bắc và cả nước. Sau khi thành lập, Bắc Ninh được xác định là hình mẫu đô thị xanh, thông minh, văn minh, giàu đẹp, phát triển kinh tế gắn với bảo vệ môi trường sinh thái, lấy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo làm động lực tăng trưởng chủ yếu. Theo Chính phủ, sự phát triển của thành phố Bắc Ninh phải mang lại lợi ích cụ thể cho người dân và doanh nghiệp, tạo thêm việc làm, nâng cao năng suất lao động, thu nhập và chất lượng sống, đồng thời đóng góp nhiều hơn cho ngân sách Nhà nước. "Mục tiêu được đặt ra là xây dựng Bắc Ninh thành một cực tăng trưởng kinh tế của miền Bắc và cả nước". Nếu Quảng Ninh đi theo quỹ đạo công nghiệp hiện đại, công nghệ cao, trí tuệ nhân tạo như Chính phủ định hướng, hai thành phố sẽ tạo nên trục FDI công nghệ cao mới thay đổi cán cân cạnh tranh trong khu vực.
Bài toán di sản, bản sắc và lộ trình thực thi đến 2026
Tăng tốc công nghiệp và đô thị hóa luôn đi cùng rủi ro mờ nhạt bản sắc địa phương. Một số ý kiến đã yêu cầu có giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị di sản và văn hóa đặc trưng của hai địa phương sau khi thành lập thành phố. Chính phủ khẳng định sẽ chỉ đạo Quảng Ninh và Bắc Ninh thực hiện đồng bộ các nhiệm vụ, giải pháp để không chỉ bảo tồn mà còn khai thác, phát huy tốt hơn nữa các giá trị của Vịnh Hạ Long và văn hóa Kinh Bắc. Điều này đòi hỏi các thành phố mới phải tích hợp di sản vào quy hoạch đô thị Việt Nam, coi văn hóa là tài nguyên phát triển chứ không phải gánh nặng. Về lộ trình, nghị quyết thành lập thành phố Quảng Ninh có hiệu lực từ ngày 1.9.2026, còn thành phố Bắc Ninh từ ngày 20.9.2026. Từ nay đến mốc hiệu lực, bài toán không chỉ là chuẩn bị bộ máy hành chính, mà là thiết kế chiến lược phát triển đô thị, kinh tế, xã hội đủ tham vọng để xứng với tầm thành phố trực thuộc Trung ương.
