Thành phố trực thuộc Trung ương: bước nhảy thể chế cho Quảng Ninh và Bắc Ninh
Việc Quốc hội xem xét thành lập thành phố trực thuộc Trung ương Quảng Ninh và Bắc Ninh là bước điều chỉnh cấp độ quản trị, trong đó hai địa phương miền Bắc được nâng lên vị thế thể chế tương đương các đô thị trung ương hiện hữu, qua đó tái định hình không gian phát triển đô thị, tăng cường vai trò cực tăng trưởng vùng và mở ra khuôn khổ quy hoạch dài hạn gắn với kinh tế xanh, kinh tế số và liên kết hạ tầng chiến lược. Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất của Quốc hội khóa XVI khai mạc ngày 3/8 và dự kiến bế mạc ngày 24/8, với 33 nội dung được xem xét, trong đó có việc quyết định thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh. Điều này diễn ra sau khi Chính phủ lần lượt thông qua hồ sơ Đề án thành lập hai thành phố trực thuộc Trung ương này bằng Nghị quyết 202/NQ-CP đối với Quảng Ninh và 205/NQ-CP đối với Bắc Ninh, đều trên cơ sở đề nghị của Bộ Nội vụ. Việc đưa nội dung lên nghị trường ở một kỳ họp riêng cho thấy đây không chỉ là thay đổi danh xưng hành chính, mà là lựa chọn chính sách mang tính cấu trúc cho phát triển miền Bắc.
Quảng Ninh: từ tỉnh đa trung tâm đến cực tăng trưởng phía Bắc
Quảng Ninh đi lên thành phố trực thuộc Trung ương trong bối cảnh đã đáp ứng đầy đủ 7/7 tiêu chuẩn theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương và Nghị quyết 112/2025/UBTVQH15, bao gồm dân số, diện tích, tỷ lệ đô thị hóa, tiêu chí đô thị loại I và cơ cấu kinh tế – xã hội. Đây là một bước đi logic sau nhiều năm tỉnh chuyển từ mô hình đô thị phân tán sang đa trung tâm, gắn không gian đô thị với biển, đảo, biên giới và di sản thành một hệ sinh thái thống nhất. Theo định hướng, Quảng Ninh được kỳ vọng trở thành cực tăng trưởng năng động, trung tâm phát triển hiện đại của phía Bắc và là cửa ngõ kết nối quốc gia với Đông Bắc Á và ASEAN. Địa vị thành phố trực thuộc Trung ương sẽ giúp tăng tính tự tin cho các chiến lược kinh tế xanh, kinh tế biển, kinh tế di sản, kinh tế biên giới, kinh tế ban đêm và công nghiệp văn hóa – những mảng mà Quảng Ninh đã từng bước thử nghiệm. Tuy nhiên, thách thức nằm ở chỗ bộ máy quản trị đô thị phải đủ năng lực để điều hành một mô hình đa trung tâm phức tạp, tránh rơi vào tình trạng "phình to" không đi cùng chất lượng dịch vụ công.
Bắc Ninh: tham vọng thành phố công nghệ cao và đô thị đáng sống
Nếu Quảng Ninh mang đậm bản sắc biển – di sản, Bắc Ninh đi lên thành phố trực thuộc Trung ương với bản sắc công nghiệp công nghệ cao và văn hóa Kinh Bắc. Đề án cho thấy tỉnh có diện tích 4.713,75 km², dân số gần 4 triệu người với 99 đơn vị hành chính cấp xã, nằm ở cửa ngõ phía Bắc Hà Nội và trung tâm tam giác kinh tế Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh. Quy hoạch đô thị Bắc Ninh đặt mục tiêu đến năm 2030 đạt tiêu chí đô thị loại I và trở thành thành phố trực thuộc Trung ương trước mốc này, sau đó tiến tới thành phố đáng sống đạt đẳng cấp khu vực châu Á vào năm 2050. Tỉnh định hướng trở thành trung tâm công nghiệp điện tử với trọng tâm là bán dẫn, sản xuất vi mạch và trí tuệ nhân tạo, đồng thời phát triển hệ thống logistics đa phương thức kết nối các trung tâm đô thị lớn. Đây là tham vọng hợp thời, nhưng vị thế thành phố trực thuộc Trung ương sẽ chỉ là tấm khung nếu Bắc Ninh không giải được bài toán cân bằng giữa tăng trưởng công nghiệp với chất lượng môi trường, nhà ở và dịch vụ công – những yếu tố cốt lõi của một "thành phố đáng sống" chứ không chỉ là "công xưởng khu vực".
Ý nghĩa vùng và cơ hội kết nối hạ tầng miền Bắc
Điểm đáng chú ý là việc hình thành hai thành phố trực thuộc Trung ương tại miền Bắc diễn ra song song với thảo luận của Quốc hội về các dự án hạ tầng vùng như đường Vành đai 5 – Vùng Thủ đô Hà Nội và tuyến đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng. Điều này mở ra khả năng cấu trúc lại mạng lưới giao thông và sản xuất miền Bắc theo hướng liên vùng, trong đó Quảng Ninh và Bắc Ninh là hai nút "đô thị – công nghiệp" mới được nâng cấp thể chế. Ở tầm chiến lược, việc hai tỉnh trở thành thành phố trực thuộc Trung ương có thể tạo điều kiện để tư duy liên kết sản xuất khu vực trở nên rõ nét hơn, gắn các cực công nghiệp, logistics và dịch vụ với trục đường sắt, vành đai và hành lang kinh tế hiện hữu. Tuy nhiên, nếu chỉ tăng cấp hành chính mà không có cơ chế phối hợp rõ ràng giữa các thành phố trực thuộc Trung ương trong và xung quanh vùng Thủ đô, nguy cơ cạnh tranh cục bộ, trùng lặp đầu tư hạ tầng và "mỗi nơi một chiến lược" là hoàn toàn có thể xảy ra.
Kết luận: thành phố trực thuộc Trung ương là cơ hội, không phải chiếc đũa thần
Ở một kỳ họp mà Quốc hội xem xét tới 33 nội dung, trong đó 15 dự án luật, 4 nghị quyết quy phạm và 7 vấn đề quan trọng của đất nước, việc dành chỗ cho quyết định thành lập thành phố Quảng Ninh và Bắc Ninh cho thấy tầm quan trọng của cấu trúc đô thị trong chiến lược quốc gia. Nhưng thành phố trực thuộc Trung ương không tự động biến Quảng Ninh và Bắc Ninh thành cực tăng trưởng – đó là "khung" thể chế mà chất lượng quy hoạch, quản trị và thực thi chính sách mới là nội dung. Hai địa phương đã có tầm nhìn dài hạn: Quảng Ninh hướng tới đô thị xanh thông minh tích hợp biển – đảo – biên giới – di sản, Bắc Ninh hướng tới thành phố công nghệ cao và đáng sống mang đậm bản sắc Kinh Bắc. Câu hỏi còn lại là liệu họ có tận dụng được bước nhảy thể chế này để cải thiện năng lực quản lý đô thị, nâng chất lượng đời sống người dân và phối hợp hiệu quả với các đô thị khác trong vùng, thay vì sa vào cuộc đua danh hiệu và dự án hạ tầng rời rạc.
