Miễn học phí nhưng không miễn chi phí: Khái niệm “giáo dục miễn phí” đang bị hiểu lầm
Miễn học phí TP.HCM là chính sách ngân sách nhà nước chi trả phần học phí chính khóa, nhưng phụ huynh vẫn phải đóng nhiều khoản thu phí dịch vụ và chi phí giáo dục ẩn như ăn bán trú, đưa đón, kỹ năng sống, ngoại khóa… khiến tổng số tiền thực chi mỗi tháng có thể lên tới hơn 2 triệu đồng cho một học sinh. Dù học sinh các cấp được miễn học phí, nhiều gia đình phản ánh vẫn phải lo "đủ thứ tiền" liên quan đến việc học và sinh hoạt của con tại trường. Điều này đặt ra câu hỏi: giáo dục phổ cập đang giảm gánh nặng hay chỉ chuyển khoản thu từ tên gọi học phí sang các mục dịch vụ bắt buộc khó tránh?
Hơn 2 triệu đồng/tháng: Bức tranh chi phí thực tế phía sau tờ thông báo “0 đồng học phí”
Các số liệu cho thấy miễn học phí không đồng nghĩa với đi học không tốn tiền. Nhiều phụ huynh ở khu trung tâm TP.HCM dự kiến vẫn phải chi hơn 2 triệu đồng mỗi tháng cho con dù nhà trường không ghi dòng học phí trong phiếu thu. Một phụ huynh cho biết: "Tính bình quân, gia đình tôi phải chi khoảng 2,4 triệu đồng mỗi tháng cho các khoản tại trường, dù không có dòng học phí". Với hai con đi học, số tiền gần 5 triệu đồng/tháng, chưa bao gồm sách vở, đồng phục, học phẩm, trở thành gánh nặng đáng kể với thu nhập trung bình. Ngay cả những gia đình không sử dụng dịch vụ bán trú vẫn có thể phải dành thêm từ 500.000 đến 1.000.000 đồng mỗi tháng cho ngoại khóa, tiếng Anh tăng cường và các chương trình theo nhu cầu.
Những khoản thu phí dịch vụ được gọi là “chi phí ẩn” gồm những gì?
Nếu nhìn kỹ cơ cấu khoản thu, sẽ thấy phần lớn chi phí không mang tên học phí nhưng lại gắn chặt với quá trình học tập hằng ngày. Theo hướng dẫn của cơ quan quản lý giáo dục TP.HCM, các khoản ngoài học phí gồm dịch vụ phục vụ, hỗ trợ hoạt động giáo dục, chương trình nhà trường ngoài giờ chính khóa và các khoản theo nhu cầu học sinh. Trong nhóm này, tiền ăn sáng, ăn trưa, ăn xế được ấn định mức trần; nước uống thu theo tháng; tiền sử dụng máy lạnh thu theo đầu học sinh với mức tối đa khác nhau tùy lớp đã có hay chưa có máy lạnh. Chưa kể giữ xe, hoạt động ngoại khóa, kỹ năng sống, học bơi an toàn, các câu lạc bộ, ngoại ngữ, STEM… đều có khung thu riêng. Vì không mang nhãn “học phí” nhưng thiếu chúng học sinh khó tham gia đầy đủ hoạt động, đây chính là các chi phí giáo dục ẩn mà phụ huynh cần nhìn rõ.
Tự nguyện hay gần như bắt buộc? Vùng xám trong quyền lựa chọn của phụ huynh
Về nguyên tắc, nhiều khoản thu được giới thiệu là theo nhu cầu: ngoại ngữ, STEM, câu lạc bộ, chương trình ngoài chính khóa phải dựa trên đăng ký của học sinh, phụ huynh và tổ chức ngoài giờ học. Các khoản thu hộ như đồng phục, học phẩm, học liệu cũng phải có sự đồng thuận của phụ huynh. Trên giấy tờ, quyền lợi phụ huynh học sinh được nhấn mạnh. Nhưng thực tế, nếu đa số lớp đăng ký học tiếng Anh tăng cường hoặc tham gia một câu lạc bộ, phụ huynh rất khó để con mình đứng ngoài, vì áp lực hòa nhập và lo con tụt lại. Chính vùng xám giữa “tự nguyện” và “gần như bắt buộc” này khiến nhiều khoản thu phí dịch vụ trở thành chi phí giáo dục ẩn, làm xói mòn ý nghĩa bình đẳng mà chính sách miễn học phí TP.HCM hướng tới.
Phụ huynh cần làm gì để bảo vệ quyền lợi trước các khoản thu vượt trần?
Vấn đề không phải là cấm mọi dịch vụ mà là kiểm soát để chi phí không “phình” vượt khả năng chi trả của gia đình. Cơ quan giáo dục TP.HCM quy định rõ: các mức thu dịch vụ là mức tối đa, trường phải căn cứ nhu cầu thực tế, lập dự toán và không được vượt trần. Trường bắt buộc phải công khai các khoản thu, phát hành biên lai, hóa đơn, tránh thu dồn nhiều khoản cùng lúc; khoản chi đã có ngân sách hoặc nguồn khác hỗ trợ phải trừ ra khi xác định mức thu, và nếu cuối năm số tiền thu cao hơn chi phí thực tế thì phải hoàn trả phần chênh lệch cho học sinh. Điều này mở ra công cụ pháp lý để phụ huynh chất vấn. Muốn bảo vệ quyền lợi phụ huynh học sinh, mỗi gia đình cần chủ động yêu cầu bảng kê rõ ràng, đối chiếu với mức trần, trao đổi với ban đại diện cha mẹ học sinh và mạnh dạn báo cáo cấp quản lý khi thấy dấu hiệu thu vượt quy định.
