Miễn học phí không đồng nghĩa với học miễn phí
Khái niệm “miễn học phí nhưng vẫn tốn tiền” mô tả tình trạng học sinh không phải đóng khoản học phí chính thức nhưng phụ huynh vẫn phải chi đều đặn cho nhiều khoản thu dịch vụ và chi phí giáo dục ẩn như ăn bán trú, chăm sóc, ngoại khóa, tiếng Anh tăng cường, câu lạc bộ và các chương trình kỹ năng, khiến tổng số tiền thực trả mỗi tháng vẫn ở mức đáng kể đối với đa số gia đình đô thị có con đi học phổ thông. Dù được miễn học phí, học sinh các cấp trên địa bàn TP.HCM vẫn phải đóng các khoản thu dịch vụ phục vụ, hỗ trợ hoạt động giáo dục với số tiền lên đến hơn 2 triệu đồng/tháng. Điều này tạo ra một nghịch lý: chính sách miễn học phí mang tính an sinh rất rõ, nhưng trải nghiệm của phụ huynh lại là cảm giác “học phí biến mất, chi phí vẫn nguyên”.
Những khoản thu dịch vụ đang âm thầm đội chi phí giáo dục
Nhìn vào cấu trúc khoản thu, có thể thấy phần lớn chi phí phát sinh nằm ở nhóm dịch vụ đi kèm – đúng nghĩa các khoản thu dịch vụ. Theo hướng dẫn của Sở GD&ĐT TP.HCM, các khoản thu ngoài học phí gồm nhiều nhóm dịch vụ phục vụ, hỗ trợ hoạt động giáo dục, chương trình nhà trường ngoài giờ chính khóa và các khoản theo nhu cầu của học sinh. Trong đó, tiền ăn sáng được quy định 20.000 đồng/học sinh/ngày; tiền ăn trưa, ăn xế tối đa 40.000 đồng/học sinh/ngày; nước uống 20.000 đồng/học sinh/tháng. Các hoạt động ngoại khóa của nhà trường có mức trần 200.000 đồng/học sinh/hoạt động, kỹ năng sống 80.000-120.000 đồng/học sinh/tháng, học bơi an toàn tối đa 700.000 đồng/học sinh/khóa. Trường sử dụng máy lạnh cũng được phép thu thêm, từ 35.000 đến 110.000 đồng/học sinh/tháng tùy tình trạng trang bị thiết bị. Nhìn tổng thể, chi phí giáo dục ẩn không nằm ở một khoản lớn duy nhất mà là “rừng” khoản nhỏ cộng dồn.
Hơn 2 triệu mỗi tháng: gánh nặng chi phí giáo dục ẩn với gia đình đô thị
Câu chuyện của các phụ huynh cho thấy chi phí thực tế cao hơn nhiều so với cảm nhận khi nghe hai chữ miễn học phí. Gia đình anh Đ.N., có con học tại một trường khu trung tâm TP.HCM, dự kiến mỗi tháng vẫn phải chi hơn 2 triệu đồng cho các khoản phục vụ việc học và sinh hoạt của con tại trường dù học phí được miễn. Anh cho biết: “Tính bình quân, gia đình tôi phải chi khoảng 2,4 triệu đồng mỗi tháng cho các khoản tại trường, dù không có dòng học phí. Tôi có 2 cháu đang đi học, cũng tốn gần 5 triệu, chưa tính sách vở, đồng phục, dụng cụ học tập”. Một gia đình khác ở phường Tân Mỹ có con học THCS cũng chi gần 2 triệu đồng mỗi tháng khi đăng ký thêm ngoại ngữ với người nước ngoài, tin học quốc tế, STEM, kỹ năng sống, năng khiếu. Ngay cả khi không dùng dịch vụ bán trú, phụ huynh vẫn có thể phải chi khoảng 500.000 đến 1 triệu đồng mỗi tháng cho ngoại khóa, tiếng Anh tăng cường và các dịch vụ theo nhu cầu.
Quyền được chọn của phụ huynh và yêu cầu minh bạch
Về nguyên tắc, nhiều khoản thuộc diện “theo nhu cầu”, nghĩa là phụ huynh có quyền đồng ý hoặc từ chối để quản lý chi phí học tập phù hợp với khả năng tài chính. Những chương trình như ngoại ngữ, STEM, câu lạc bộ và các hoạt động ngoài chương trình chính khóa phải dựa trên nhu cầu đăng ký của học sinh, phụ huynh và được tổ chức ngoài thời gian học chính khóa. Các khoản thu hộ để mua đồng phục, học phẩm, học liệu cũng phải có sự đồng thuận của phụ huynh. Tuy nhiên, thực tế nhiều phụ huynh chia sẻ cảm giác “khoản tự nguyện nhưng khó từ chối” vì lo con bị tách khỏi lớp hoặc bỏ lỡ cơ hội học thêm. Để giảm áp lực chi phí giáo dục ẩn, Sở GD&ĐT TP.HCM yêu cầu các trường công khai các khoản thu, phát hành biên lai, hóa đơn và tránh thu dồn nhiều khoản cùng thời điểm. Nếu cuối năm số tiền thu từ dịch vụ cao hơn chi phí thực tế, phần chênh lệch phải được hoàn trả cho học sinh.
Làm sao quản lý chi phí học tập trong ma trận khoản thu ẩn?
Trong bối cảnh chi phí giáo dục ẩn ngày càng chiếm tỷ trọng lớn trong ngân sách gia đình, phụ huynh không thể chỉ nhìn vào dòng miễn học phí để quyết định trường lớp cho con. Điều cần làm là hiểu rõ cấu trúc các khoản thu dịch vụ ở trường, hỏi kỹ nhà trường về từng nhóm khoản: bắt buộc, dịch vụ cơ bản, dịch vụ nâng cao, khoản thu hộ. Mọi quyết định đăng ký thêm nên đặt trên cân nhắc lợi ích học tập thực sự của con so với sức chịu đựng tài chính. Cần nhớ rằng tổng số tiền mỗi gia đình chi cho việc học của con có thể khác nhau, tùy vào dịch vụ học sinh sử dụng tại trường. Nếu con không có nhu cầu bán trú, hoặc đã học tiếng Anh ở trung tâm bên ngoài, phụ huynh có thể chủ động từ chối các gói dịch vụ trùng lặp. Về dài hạn, chỉ khi phụ huynh yêu cầu minh bạch và sử dụng quyền được chọn một cách tỉnh táo, chính sách miễn học phí mới tiến gần hơn với mục tiêu giảm gánh nặng giáo dục thực sự.
