Từ di sản 300 năm đến bài toán thương hiệu gốm Việt
Gốm Biên Hòa là dòng gốm mỹ nghệ truyền thống hình thành bên sông Đồng Nai hơn 300 năm, kết tinh kỹ thuật thủ công, sắc men cổ và ngôn ngữ tạo hình riêng, vừa là di sản văn hóa gốm của vùng đất phương Nam, vừa là nền tảng để xây dựng thương hiệu gốm Việt trên thị trường gốm quốc tế hiện nay. Chính vì xuất phát từ di sản, câu chuyện gốm Biên Hòa không thể chỉ dừng ở việc gìn giữ. Nếu di sản nằm trong tủ kính bảo tàng, nó sẽ đẹp nhưng chết. Muốn sống và có sức cạnh tranh, gốm Biên Hòa truyền thống buộc phải bước vào đời sống đương đại: trở thành chiếc bình trong phòng khách, bộ chén trên bàn ăn, hay tác phẩm trang trí trong khách sạn, chứ không chỉ là món đồ hoài cổ. Đây là điểm mấu chốt: bảo tồn chỉ có ý nghĩa khi gắn với chiến lược phát triển thương hiệu.
Giữ men gốm 300 năm: chiến lược cạnh tranh bằng bản sắc
Điểm khác biệt lớn nhất của gốm Biên Hòa trên thị trường gốm quốc tế nằm ở lớp men gốm 300 năm cùng kỹ thuật khắc chìm và chế tác thủ công tinh xảo. Màu men xanh đồng trổ bông (Vert de Bien Hoa) đã được định danh, trở thành ký hiệu nhận diện mà các dòng gốm khác khó sao chép. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, khi sản phẩm bị cạnh tranh khốc liệt về giá và sản lượng, quyết định không chạy theo sản xuất đại trà mà cạnh tranh bằng giá trị riêng là lựa chọn táo bạo nhưng đúng hướng. "Gốm Biên Hòa không cạnh tranh bằng sản lượng hay giá rẻ mà bằng chất lượng thủ công và giá trị nghệ thuật". Giữ lớp men truyền thống không phải là bảo thủ, mà là xây dựng lợi thế độc quyền: người tiêu dùng quốc tế mua gốm Biên Hòa vì sắc men và câu chuyện lịch sử đằng sau nó.
Đổi mới thiết kế: để di sản hòa vào đời sống đương đại
Thách thức của các doanh nghiệp gốm Biên Hòa là làm sao để gốm Biên Hòa truyền thống không trở thành sản phẩm hoài niệm chỉ dành cho người chơi đồ cổ. Ông Mai Thanh Xin thừa nhận bài toán khó nhất là tìm điểm cân bằng giữa bảo tồn và đổi mới: giữ kỹ thuật thủ công, chất liệu, màu men, tinh thần chế tác, nhưng thay đổi công năng và thiết kế để phù hợp không gian sống hôm nay. Ở phân khúc xuất khẩu, doanh nghiệp phải đọc nhu cầu của khách hàng Mỹ, Australia, Canada về kích cỡ, công năng, kiểu dáng, nhưng lớp men xanh đồng trổ bông và ngôn ngữ tạo hình Biên Hòa vẫn là chủ đạo. Cách làm này cho thấy một định hướng rõ ràng: không biến gốm Biên Hòa thành gốm vô danh, mà biến những chiếc bình, chiếc đĩa đương đại thành vật mang câu chuyện di sản văn hóa gốm.
Kể câu chuyện di sản để mở rộng thị trường gốm quốc tế
Nếu chỉ bán sản phẩm, gốm Biên Hòa sẽ khó đứng vững giữa vô số thương hiệu gốm quốc tế. Các doanh nghiệp ở Đồng Nai đang đi theo hướng bán cả trải nghiệm, câu chuyện và bản sắc địa phương. Từ lịch sử làng gốm Tân Vạn, cụm gốm Trường Mỹ thuật thực hành Biên Hòa, đến dấu mốc Trường Dạy nghề Biên Hòa năm 1903 và những huy chương vàng tại Triển lãm Quốc tế Paris năm 1925, 1933, tất cả trở thành chất liệu để xây dựng hình ảnh một thương hiệu gốm Việt từng được thế giới công nhận. Công ty TNHH Gốm Biên Hòa tổ chức các chương trình trải nghiệm làm gốm cho học sinh, người dân, vừa hun đúc tình yêu gốm, vừa tạo thế hệ tiêu dùng mới biết trân trọng di sản. Khi người mua hiểu rằng mỗi sản phẩm là câu chuyện về đất, lửa và bàn tay nghệ nhân Việt Nam, giá trị trả cho món đồ không còn là giá vật chất, mà là giá trị văn hóa.
Tương lai: gốm Biên Hòa sống nhờ lớp trẻ và không gian đô thị
Tương lai của di sản văn hóa gốm Biên Hòa không nằm ở hoài niệm, mà nằm ở việc nó xuất hiện tự nhiên trong đời sống của thế hệ tiêu dùng mới. Đồng Nai đang định hướng công nghiệp văn hóa và xây dựng bảo tàng gốm, kết nối làng nghề, không gian trải nghiệm, giáo dục di sản và du lịch. Nếu làm tốt, gốm Biên Hòa sẽ không chỉ là điểm đến tham quan, mà là phần của mọi căn hộ, quán cà phê, khách sạn trong và ngoài nước. Vấn đề là phải có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp tham gia hội chợ quốc tế, xúc tiến thương mại và đào tạo nghệ nhân trẻ, để lớp người kế tiếp có thể tiếp nối kỹ thuật thủ công cùng sắc men Biên Hòa. Khi đó, thương hiệu gốm Việt này sẽ không còn bị đặt câu hỏi "giữ được không", mà là câu chuyện "sẽ đi xa đến đâu" trên bản đồ thị trường gốm quốc tế.
