Từ làng nghề cổ đến lễ hội mang tầm quốc gia
Lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc là sự kiện văn hóa lần đầu được tổ chức tại xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa, nhằm tôn vinh nghề gốm truyền thống Chăm đã được UNESCO ghi danh, đồng thời biến một làng nghề cổ Đông Nam Á thành điểm hẹn du lịch văn hóa mới của Việt Nam thông qua chuỗi hoạt động trải nghiệm, biểu diễn và giao lưu cộng đồng diễn ra trong ba ngày liên tiếp.
Điểm đáng nói của Lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc không phải ở quy mô hoành tráng, mà ở bước chuyển tư duy: từ chỗ coi gốm làng nghề là sinh kế khiêm tốn, Ninh Phước đã đặt nó vào trung tâm chiến lược du lịch văn hóa. Lễ hội lần thứ I diễn ra trong 3 ngày, từ 10–12/10 tại Quảng trường Ninh Phước và đền Po Klaong Car, thôn Bàu Trúc, trùng thời điểm Lễ hội Katê của đồng bào Chăm theo tôn giáo Bàlamôn. Đây là lời khẳng định rằng di sản UNESCO Khánh Hòa không nằm trong tủ kính, mà phải sống giữa không khí lễ hội toàn cộng đồng.
Di sản UNESCO Khánh Hòa: Khi “nghệ thuật làm gốm của người Chăm” lên tiếng
Cốt lõi của lễ hội là di sản Nghệ thuật làm gốm của người Chăm, đã được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp năm 2022. Việc lần đầu tổ chức Lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc cho thấy địa phương không muốn di sản này chỉ tồn tại trên giấy tờ ghi danh, mà phải được bảo tồn bằng sự tham gia của cộng đồng và du khách. Bàu Trúc được xem là một trong những làng gốm cổ xưa nhất còn tồn tại ở Đông Nam Á, với kỹ thuật nặn không dùng bàn xoay, nghệ nhân lùi bước quanh bệ nặn cố định để tạo hình.
Khi UBND xã Ninh Phước đứng ra tổ chức một lễ hội riêng cho gốm, họ đã gửi đi thông điệp rõ ràng: bảo tồn không chỉ là phục dựng nghi thức, mà là tôn vinh đôi tay người thợ sống ngay hôm nay. Từ đất, nước, lửa đến bàn tay nghệ nhân, chủ đề nghệ thuật “Hồn gốm Bàu Trúc” kể câu chuyện di sản đang được thực hành, trao truyền chứ không bị đóng khung trong bảo tàng.
Không gian lễ hội: Gốm truyền thống Chăm bước vào thời đại trải nghiệm
Về mặt nội dung, Lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc được thiết kế như một “sân khấu mở” cho gốm truyền thống Chăm lẫn đời sống văn hóa bản địa. Suốt 3 ngày, du khách được tham quan không gian trưng bày sản phẩm làng nghề, xem nghệ nhân trình diễn kỹ thuật nặn gốm, trực tiếp tự tay nhào nắn đất, đồng thời tìm hiểu nghề dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp, sản phẩm OCOP và ẩm thực địa phương. Gốm không còn là món quà lưu niệm im lặng, mà trở thành trải nghiệm – nơi người làng và khách cùng chạm vào đất, vào lửa.
Điều đáng khen là cách lễ hội đặt gốm trong tổng thể đời sống Chăm: từ Lễ mở đền Po Klaong Car – Tổ nghề gốm Bàu Trúc, nghi thức rước y trang theo Lễ hội Katê truyền thống, cho đến hội thi vẽ tranh thiếu nhi, viết chữ Chăm đẹp, tiếng hát dân ca Chăm và cuộc thi “Thiếu nữ Chăm duyên dáng”. Đây không phải lời giới thiệu đơn lẻ về một nghề thủ công, mà là bức tranh văn hóa Chăm sống động xoay quanh gốm, nơi tín ngưỡng, ngôn ngữ, âm nhạc, vũ điệu cùng hội tụ.
Du lịch văn hóa Ninh Phước: Từ VR Tour 360 đến ngọn lửa cộng đồng
Điểm cho thấy tầm nhìn dài hạn của Lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc là cách kết nối di sản với du lịch và công nghệ. Không gian trải nghiệm du lịch thực tế ảo (VR Tour 360) cho phép du khách “đi dạo” làng gốm Bàu Trúc, làng dệt Mỹ Nghiệp, các di tích văn hóa và điểm đến tiêu biểu của Ninh Phước, kể cả khi họ đang đứng giữa quảng trường lễ hội. Đây là bước đi thuyết phục: nếu muốn Du lịch văn hóa Ninh Phước bền vững, di sản phải hiện diện cả ngoài đời lẫn trên không gian số.
Ở chiều ngược lại, những hoạt động hoàn toàn “analog” như lửa trại cộng đồng “Ngọn lửa Bàu Trúc”, hội thi tay nghề làm gốm của người Chăm, các trò chơi dân gian và hoạt động thể thao lại nhắc chúng ta rằng cốt lõi của du lịch văn hóa là con người. “Lễ hội Gốm Chăm Bàu Trúc lần thứ I là dịp để nhân dân và du khách hòa mình trong không khí rộn ràng của Lễ hội Katê, thưởng thức văn hóa Chăm, gặp gỡ nghệ nhân, trải nghiệm nghề gốm, dệt thổ cẩm và cảm nhận sức sống của di sản được gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ.”
Khi lễ hội mở đường cho tương lai di sản gốm Chăm
Nhìn lại tổng thể, Lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc lần thứ I không chỉ hoàn thành nhiệm vụ quảng bá một Di sản UNESCO Khánh Hòa, mà còn đặt ra một mô hình đáng học hỏi cho các địa phương sở hữu di sản phi vật thể khác. Thay vì những chương trình trình diễn rời rạc, lễ hội đã liên kết Tổ nghề – nghệ nhân – cộng đồng – du khách bằng chuỗi hoạt động liên tục: hội thảo khoa học, hội thi tay nghề, sinh hoạt lửa trại, trải nghiệm làng nghề, VR Tour 360.
Vấn đề không còn là “có tổ chức lễ hội hay không”, mà là giữ được tinh thần này đến những mùa sau: ưu tiên tiếng nói của nghệ nhân, để cộng đồng Chăm là chủ thể, và coi du lịch văn hóa Ninh Phước như động lực để gốm truyền thống Chăm tiếp tục sinh sôi. Nếu làm được, Bàu Trúc sẽ không chỉ là làng gốm cổ xưa của Đông Nam Á, mà là minh chứng sống cho cách Việt Nam đưa di sản bước vào tương lai mà không đánh mất cội rễ.
