Nhập siêu kỷ lục Việt Nam: tín hiệu tăng trưởng hay cảnh báo mất cân đối?
Nhập siêu kỷ lục Việt Nam là tình trạng cán cân thương mại thâm hụt sâu khi tổng giá trị hàng hóa nhập khẩu vượt xa xuất khẩu, trong bối cảnh quy mô xuất nhập khẩu vẫn mở rộng mạnh, nhưng tốc độ tăng nhập khẩu cao gần gấp ba xuất khẩu, tạo ra áp lực dài hạn lên ổn định kinh tế vĩ mô, sức chống chịu tài chính và khả năng duy trì tăng trưởng dựa trên thương mại quốc tế. Điểm hấp dẫn và đồng thời đáng lo của bức tranh hiện nay là quy mô xuất nhập khẩu 825,19 tỷ USD, tăng 29,4% so với cùng kỳ, nhưng phần tăng thêm đang nghiêng mạnh về nhập khẩu. Nửa đầu tháng 9, xuất khẩu đạt 26,02 tỷ USD trong khi nhập khẩu lên 28,84 tỷ USD, khiến kinh tế không còn câu chuyện “tăng trưởng nhờ xuất khẩu” thuần túy mà chuyển sang “tăng trưởng kéo theo thâm hụt”. Theo số liệu của Cục Hải quan, mức nhập siêu lũy kế đã chạm 23,51 tỷ USD – con số không thể xem nhẹ nếu đặt trong xu hướng nhập khẩu tăng 36% còn xuất khẩu tăng 23,2% so với cùng kỳ.
Vì sao nhập khẩu tăng nhanh hơn, trong khi xuất khẩu chững lại?
Cốt lõi của vấn đề nằm ở sự lệch pha: nhập khẩu tăng nhanh, xuất khẩu chậm lại. Trong kỳ 1 tháng 9, xuất khẩu chỉ tăng 2,4% trong khi nhập khẩu tăng 7,16%, tức gần gấp ba tốc độ xuất khẩu. Đây không còn là biến động ngắn hạn mà là xu thế khi xét cả giai đoạn từ đầu năm đến 15/9, nhập khẩu tăng 36% còn xuất khẩu tăng 23,2% so với cùng kỳ. Cấu trúc hàng hóa cho thấy Việt Nam đang “khát” đầu vào cho sản xuất: máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện là nhóm nhập khẩu lớn nhất với khoảng 13,12 tỷ USD, máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng cũng tăng đáng kể. Điều này phản ánh quá trình mở rộng công suất công nghiệp và đầu tư. Nhưng ở chiều ngược lại, nhiều ngành xuất khẩu chủ lực như điện thoại, dệt may, giày dép lại giảm mạnh về kim ngạch, cho thấy năng lực bán ra thị trường quốc tế không tăng tương xứng với năng lực nhập nguyên liệu và thiết bị.
Nhập siêu với Indonesia và cấu trúc thâm hụt thương mại
Khi nhìn sâu vào từng đối tác, câu chuyện thâm hụt thương mại trở nên rõ hơn. Với Indonesia, tổng kim ngạch thương mại 8 tháng vượt 12,9 tỷ USD nhưng Việt Nam chi tới 8,87 tỷ USD cho hàng nhập, trong khi xuất chỉ đạt 4,09 tỷ USD, dẫn tới nhập siêu khoảng 4,77 tỷ USD. Than, sắt thép và ô tô nguyên chiếc từ Indonesia chiếm khoảng một nửa giá trị nhập khẩu, cho thấy Việt Nam đang phụ thuộc lớn vào nhiên liệu, nguyên liệu và phương tiện từ thị trường này. Ở chiều xuất sang Indonesia, hàng dệt may, nguyên phụ liệu dệt may, da giày và máy móc, thiết bị chỉ đóng góp một phần nhỏ so với dòng nhập vào. Bức tranh này lặp lại với nhiều thị trường khác: Việt Nam xuất hàng công nghiệp chế biến, nhưng nhập rất mạnh các đầu vào cơ bản. Sự lệch về cơ cấu làm nhập siêu không chỉ là câu chuyện con số, mà còn là câu hỏi về chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị: bao giờ Việt Nam thoát vai trò khách hàng lớn đối với nguyên liệu cơ bản?
Cán cân thương mại 2026: áp lực ngắn hạn hay rủi ro dài hạn?
Việc xuất nhập khẩu đạt 825,19 tỷ USD cho thấy nền kinh tế vẫn mở rộng thương mại mạnh mẽ, nhưng nhập siêu kỷ lục đang làm mờ đi “thành tích” này. Nửa đầu tháng 9, riêng mức thâm hụt đã là 2,82 tỷ USD, kéo nhập siêu lũy kế lên 23,51 tỷ USD. Điều đáng bàn không chỉ là độ sâu thâm hụt, mà là chất lượng tăng trưởng: nhập khẩu điện tử, máy móc phục vụ sản xuất có thể tạo giá trị xuất khẩu trong tương lai, nhưng nhập khẩu nguyên liệu, nhiên liệu trong khi các ngành xuất khẩu thâm dụng lao động lại suy giảm sẽ dễ biến nhập siêu thành rủi ro dai dẳng. Theo cơ quan hải quan, diễn biến những kỳ tiếp theo sẽ phụ thuộc đáng kể vào khả năng chuyển hóa lượng nguyên liệu, linh kiện và thiết bị nhập khẩu thành sản phẩm xuất khẩu. Đây là điểm mấu chốt: nếu công suất mới, đơn hàng mới không sớm hình thành, dòng nhập hiện nay có nguy cơ trở thành tồn kho và gánh nặng tài chính thay vì động lực tăng trưởng.
Cần làm gì để nhập siêu không trở thành “điểm yếu chiến lược”?
Nhập khẩu tăng nhanh không nhất thiết là xấu, nếu nó đi cùng sự bùng nổ xuất khẩu. Vấn đề hiện nay là sức mua quốc tế cho các ngành chủ lực như dệt may, giày dép, điện thoại đang suy yếu, trong khi dòng nhập nguyên liệu, linh kiện, thiết bị vẫn phình to. Điều này đặt ra yêu cầu phải tái cơ cấu: đa dạng thị trường, nâng cao hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng trong xuất khẩu, đồng thời kiểm soát tốt hơn nhập khẩu những mặt hàng có thể thay thế bằng sản xuất trong nước. Nếu không, thâm hụt thương mại sẽ trở thành “điểm yếu chiến lược” của nền kinh tế: tăng trưởng cao nhưng phụ thuộc vào nhập khẩu đầu vào, dễ tổn thương trước biến động giá quốc tế và chuỗi cung ứng. Cán cân thương mại 2026 vì thế không chỉ là con số thống kê, mà là phép thử cho khả năng chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ gia công sang sáng tạo, từ nhập nhiều – xuất ít sang nhập có chọn lọc và xuất có giá trị.
