Iran kinh tế khủng hoảng: khi nguồn sống từ dầu mỏ bị bóp nghẹt
Iran kinh tế khủng hoảng là tình trạng quốc gia này bị cô lập tài chính, tiền ở nước ngoài bị phong tỏa, xuất khẩu dầu Iran – nguồn thu chủ đạo – bị siết chặt bởi lệnh trừng phạt Iran và áp lực kinh tế Mỹ, khiến dầu mỏ Iran cạn kiệt và chính quyền Tehran buộc phải chấp nhận những nhượng bộ chính trị ngoài ý muốn để sinh tồn. Trong bối cảnh đó, phát biểu tại Washington, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho rằng Tehran “có thể không còn gì để giao dịch” trong khoảng hai tuần tới, sau khi giao nốt số dầu còn lại cho các khách hàng cuối cùng. Đây không chỉ là cảnh báo, mà là đòn tâm lý có tính toán nhằm đánh vào điểm yếu nhất của Iran: phụ thuộc quá mức vào dầu và thiếu khả năng tiếp cận nguồn tiền của chính mình ở nước ngoài.
Hai tuần dầu cuối cùng: tín hiệu cạn kiệt và sự thật về "huyết mạch" kinh tế
Điểm đáng sợ trong khủng hoảng này là đồng hồ đang đếm ngược. Scott Bessent khẳng định Iran hiện chỉ còn khoảng 15 triệu thùng dầu đang được vận chuyển trên biển. Ông ước tính số dầu này sẽ được giao cho Trung Quốc trong vòng hai tuần, sau đó Tehran “sẽ không còn gì nữa” để đổi lấy hàng hóa hoặc ngoại tệ. Khi một nền kinh tế bị biến thành "tập hợp rỗng" như cách ông mô tả, đó là dấu hiệu cho thấy huyết mạch tài chính bị cắt đứt có chủ đích. Iran vốn bị phong tỏa tài sản ở nhiều nơi, nay ngay cả dòng dầu – vốn là kênh xoay vòng tiền mặt duy nhất – cũng bị bít lại. Đáng chú ý, Bessent cho rằng chính vì sức ép ngày càng lớn mà Iran đã chủ động đề xuất một thỏa thuận hòa bình với Mỹ, cho thấy dầu mỏ đã trở thành con tin trong cuộc đối đầu địa chính trị này.
Áp lực kinh tế Mỹ: từ "Cơn thịnh nộ" đến "Kẻ bị ruồng bỏ"
Không thể hiểu Iran kinh tế khủng hoảng nếu bỏ qua chiến dịch có hệ thống của Washington. Kể từ khi chiến tranh Trung Đông bùng phát hồi tháng 2, chính quyền Tổng thống Donald Trump phát động "Chiến dịch Cơn thịnh nộ Kinh tế" nhằm gây áp lực tối đa lên Tehran. Sau khi bản ghi nhớ thỏa thuận giữa Mỹ và Iran đổ vỡ hồi tháng 7, Washington không chỉ siết lệnh trừng phạt Iran mà còn phong tỏa và hạn chế hoạt động hàng hải liên quan đến nước này. Đòn tiếp theo là "Chiến dịch Kẻ bị ruồng bỏ về kinh tế" – nhắm thẳng vào mọi nguồn thu, đặc biệt là xuất khẩu dầu Iran, đồng thời trừng phạt cả những quốc gia và doanh nghiệp tiếp tục giao dịch với Tehran. Thông điệp của Bessent rất rõ: các nước phải lựa chọn giữa Mỹ và Iran, còn Tehran thì phải lựa chọn giữa tiếp tục cô lập hoặc thay đổi chính sách để được trở lại kinh tế toàn cầu. Đây là kiểu sức ép có chủ đích nhằm bẻ gãy khả năng tài trợ cho các chương trình đối ngoại và an ninh của Iran.
Trung Quốc giảm hỗ trợ: cú đánh đau vào kỳ vọng "lá chắn phương Đông"
Trong nhiều năm, Tehran kỳ vọng quan hệ với Bắc Kinh sẽ là lá chắn trước áp lực kinh tế Mỹ. Thực tế đang diễn ra ngược lại. Tổng thống Masoud Pezeshkian thừa nhận trong một cuộc phỏng vấn rằng tiền của Iran đang bị phong tỏa tại Trung Quốc và Tehran không thể rút chính tiền của mình từ một quốc gia mà họ đã xuất khẩu hàng hóa sang. Việc không thể sử dụng những khoản tiền đó để thanh toán cho bên thứ ba càng cho thấy Iran bị trói chặt trong mạng lưới tài chính toàn cầu do Mỹ ảnh hưởng. Trung Quốc hiện chưa đưa ra bình luận về cảnh báo của Scott Bessent liên quan đến mức độ hỗ trợ dành cho Iran. Nhưng sự im lặng này, cùng thực tế tài sản bị đóng băng, là dấu hiệu rõ ràng: Bắc Kinh không muốn trả giá vì lệnh trừng phạt Iran. Khi "bạn bè" thận trọng, Tehran càng buộc phải dựa vào dòng tiền trực tiếp từ dầu – thứ đang tiến gần mốc cạn kiệt.
Từ chức bộ trưởng dầu mỏ: triệu chứng của hệ thống đang lung lay
Một nền kinh tế xoay quanh dầu mỏ sẽ phản ứng dữ dội khi xuất khẩu dầu Iran bị bóp nghẹt. Việc Bộ trưởng Dầu mỏ Iran Mohsen Paknejad bất ngờ từ chức là minh chứng sinh động cho sự lung lay trong nội bộ chính quyền. Phó Chánh Văn phòng Tổng thống Seyyed Mehdi Tabatabaei thông báo trên mạng xã hội rằng Tổng thống Masoud Pezeshkian đã chấp thuận đơn từ chức và bổ nhiệm ông Hamid Bovard – cựu Tổng giám đốc Công ty Dầu khí Quốc gia Iran – làm quyền bộ trưởng. Không có lý do chính thức được công bố, nhưng sự trùng khớp thời điểm với việc Mỹ thúc đẩy chiến dịch cô lập kinh tế Iran là quá rõ ràng. Bessent còn tuyên bố rằng trong tháng 9, Iran "đã KHÔNG đưa bất kỳ lượng dầu thô nào lên các tàu chở dầu" – một câu nói cho thấy ngành dầu bị tê liệt ngay trong giai đoạn khủng hoảng. Khi đồng nội tệ lao dốc, lạm phát vượt 300% theo lời Tổng thống Trump, sự thay đổi nhân sự ở bộ dầu mỏ không thể được xem là trùng hợp; đó là phản ứng chính trị trước một cơn bão kinh tế.
Tehran trước ngã rẽ: nhượng bộ hay tiếp tục đối đầu?
Trong thế kẹt hiện nay, Iran không chỉ bị siết xuất khẩu dầu mà còn bị khóa đường tiếp cận tài sản, khiến lựa chọn sinh tồn thu hẹp. Đề xuất ngừng bắn 7 ngày kèm điều kiện mở lại Eo biển Hormuz để đổi lấy việc Mỹ giải tỏa khoảng 12 tỷ tài sản bị phong tỏa và nới lỏng trừng phạt cho thấy Tehran đang cố gắng mua thời gian bằng dầu và an ninh hàng hải. Việc Tổng thống Trump thẳng thừng bác bỏ đề xuất này nhấn mạnh thêm rằng Washington tin mình đang cầm ưu thế. Trong khi đó, Mỹ khoe rằng các lực lượng của họ vẫn hộ tống tàu thương mại qua tuyến gần bờ Oman, và Hormuz "đang mở" theo lời Bessent. Sự thật là: Iran càng kéo dài đối đầu, chi phí kinh tế càng tăng khi dầu mỏ Iran cạn kiệt và nội tệ rơi tự do. Kết luận khó tránh là Tehran sẽ phải quyết định giữa việc chấp nhận một thỏa thuận bất lợi để khôi phục phần nào xuất khẩu dầu, hoặc tiếp tục đánh cược tương lai kinh tế quốc gia vào khả năng trụ vững trong cô lập.
