Thiếu sách giáo khoa cục bộ: Vấn đề là nhận thức, không phải sản lượng
Thiếu sách giáo khoa là tình trạng phụ huynh và học sinh không dễ dàng mua đủ các cuốn sách giáo khoa năm học mới tại một số cửa hàng bán sách, dù tổng lượng sách đã được in và phân phối vượt nhu cầu chung, tạo cảm giác khan hiếm cục bộ và lo lắng không cần thiết về khả năng chuẩn bị cho năm học. Tính đến ngày 15/8, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cùng hệ thống phát hành đã cung ứng ra thị trường 220 triệu bản sách giáo khoa và 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo. So với cùng kỳ, sản lượng sách giáo khoa đạt 148%, sách bài tập và sách tham khảo đạt 119%. Con số này cho thấy thiếu sách giáo khoa hiện nay không phải là khủng hoảng toàn hệ thống mà là hiện tượng cục bộ, bắt nguồn từ cách mua, cách tổ chức và cách truyền thông thông tin. Vấn đề thật sự nằm ở hành vi và quy trình, không phải ở năng lực in ấn hay cung ứng.
Sáu nguyên nhân chính gây khan hiếm cục bộ tại cửa hàng bán sách
Điểm đáng nói là hiện tượng thiếu sách giáo khoa tập trung ở một số cửa hàng bán lẻ, diễn ra trong vài thời điểm nhất định chứ không lan rộng toàn quốc. Nguyên nhân đầu tiên và dễ thấy nhất là thói quen mua thêm bộ sách thứ hai để ở lớp hoặc mua sớm cho con tham khảo, khiến nhu cầu mua lẻ tăng đột biến cuối tháng 7, đầu tháng 8. Thứ hai, một số trường chậm đăng ký mua sách tập trung, chờ chính sách miễn phí, buộc học sinh phải đi mua lẻ, tạo áp lực bất ngờ lên hệ thống bán lẻ. Thứ ba, nhiều phụ huynh không được cập nhật đầy đủ về việc sử dụng sách giáo khoa cho năm học 2026-2027, dẫn đến việc từ chối sách có logo bộ "Kết nối tri thức với cuộc sống", thậm chí mua rồi vẫn đòi trả lại vì tưởng sách không dùng được.
Ba nguyên nhân còn lại thuộc về thông tin và hệ thống phân phối. Thứ tư, một số tên sách đã có nội dung điều chỉnh đăng tải trên trang taphuan.nxbgd.vn nhưng khách hàng không biết, nên khi thấy sách giấy chưa in chỉnh sửa trực tiếp thì kiên quyết không mua. Thứ năm, các chương trình thiện nguyện mua lượng lớn sách giáo khoa tặng thư viện trường cũng khiến một số điểm bán tạm thời hết hàng. Thứ sáu, nhiều nhà sách ngoài hệ thống không nhập sách giáo khoa, làm phụ huynh mất thời gian chạy nhiều nơi nhưng vẫn không mua đủ. Từ góc nhìn người viết, cả sáu nguyên nhân này đều phản ánh một điểm chung: hệ thống thông tin về sách giáo khoa năm học mới chưa đi trước nhu cầu, khiến phụ huynh chuẩn bị trong tâm thế lo lắng và ứng phó, thay vì có kế hoạch rõ ràng.
Tác động thực tế tới phụ huynh và học sinh: lo lắng nhiều hơn thực chất
Dù tổng nguồn cung đã vượt năm trước, một số khách hàng vẫn gặp khó khăn khi mua sách lẻ tại cửa hàng trong một vài thời điểm. Khi trường chưa phát sách tập trung, học sinh phải tự đi mua lẻ, dễ rơi vào cảnh chạy nhiều cửa hàng vẫn chưa đủ bộ sách giáo khoa năm học mới, kéo theo tâm lý hoang mang và áp lực cho cả gia đình. Nỗi lo "thiếu sách giáo khoa" vì thế có xu hướng bị phóng đại: phụ huynh nhìn thấy kệ trống ở một cửa hàng cụ thể rồi suy diễn thành tình trạng chung. Thực tế, ngoài số lượng đã được cung ứng, thêm 8 triệu bản sách giáo khoa và 2 triệu bản sách bài tập đang được gấp rút điều chuyển để đáp ứng nhu cầu, với mục tiêu đảm bảo không để học sinh thiếu sách trước ngày khai giảng. Ở đây, điểm cần phê bình là cách truyền thông chưa nhấn mạnh đủ tính cục bộ của hiện tượng, khiến nhiều gia đình mua gom, mua sớm, tạo thêm làn sóng cầu vượt cung tạm thời.
Lời khuyên của Nhà xuất bản: từ chạy theo hàng sang chuẩn bị có chiến lược
Trước lo lắng của phụ huynh chuẩn bị cho năm học mới, Nhà xuất bản đã đưa ra loạt khuyến nghị thực tế thay vì chỉ trấn an chung chung. Đầu tiên, phụ huynh nên ưu tiên tra cứu hệ thống phân phối chính thống, vì danh sách các cửa hàng sách thuộc hệ thống đã được công bố đầy đủ trên trang thông tin điện tử chính thức. Việc này giúp tiết kiệm thời gian và giảm rủi ro đi mua tại các cơ sở ngoài hệ thống, nơi không phải lúc nào cũng nhập sách giáo khoa để bán. Thứ hai, học sinh và giáo viên có thể sử dụng sách giáo khoa điện tử miễn phí trên trang taphuan.nxbgdvn.vn để cập nhật kiến thức, tham khảo nội dung và hỗ trợ việc học, giảng dạy. Đây không chỉ là giải pháp tình thế khi chưa có đủ sách giấy, mà còn là xu hướng học liệu số mà phụ huynh nên chủ động làm quen.
Một khuyến nghị đáng chú ý là tận dụng sách giáo khoa của bộ "Kết nối tri thức với cuộc sống" nếu được tặng hoặc còn được bảo quản tốt, nhằm giảm áp lực lên hệ thống phân phối. Từ góc nhìn người viết, đây là lời nhắc về tính tiết kiệm và bền vững: không phải năm nào cũng phải đổi mới toàn bộ sách giáo khoa nếu nội dung và chương trình vẫn còn phù hợp. Quan trọng hơn, phụ huynh cần cập nhật kịp thời các thông tin điều chỉnh nội dung trên trang taphuan.nxbgd.vn để hiểu rằng một số chỉnh sửa được thực hiện dưới dạng trực tuyến, chứ không nhất thiết phải chờ bản in mới. Khi thông tin rõ ràng và được tiếp nhận đầy đủ, phụ huynh chuẩn bị sách cho con sẽ bớt cảm tính, giảm tình trạng mua trả, mua gom và góp phần ổn định thị trường hơn là vô tình tạo thêm cơn sóng thiếu sách giáo khoa cục bộ.
Kết luận: Hiểu chuỗi cung ứng để chuẩn bị sách giáo khoa thông minh
Qua những số liệu và lý giải, có thể thấy câu chuyện thiếu sách giáo khoa năm học mới hiện nay là hệ quả của nhiều mắt xích: thói quen mua thêm, quy trình đăng ký chưa đồng bộ, thiếu thông tin về bộ sách và cách điều chỉnh nội dung trực tuyến, cùng với những biến động từ hoạt động thiện nguyện và kênh phân phối ngoài hệ thống. Nhà xuất bản khẳng định sẽ tiếp tục bám sát nhu cầu thực tế của từng địa phương để điều phối sách kịp thời, đảm bảo mọi học sinh đều có đủ sách trước khi bước vào năm học mới. Phần còn lại thuộc về phụ huynh: thay vì hoảng sợ trước hiện tượng thiếu sách cục bộ ở một vài cửa hàng bán sách, hãy nhìn vào bức tranh tổng thể, sử dụng kênh chính thống, tận dụng sách cũ và học liệu điện tử. Hiểu chuỗi cung ứng không phải chuyện của nhà quản lý giáo dục mà là kỹ năng mới để mỗi gia đình chuẩn bị sách cho con một cách chiến lược, bình tĩnh và hiệu quả.
