Thiếu sách giáo khoa 2026-2027 là gì và vì sao không chỉ là chuyện 1,5%
Thiếu sách giáo khoa 2026-2027 là tình trạng nhiều địa phương không đủ sách cho học sinh ngay đầu năm học, khi nhu cầu thực tế tăng gần 40% so với dự báo ban đầu, dẫn đến hơn 3,9 triệu cuốn sách bị thiếu dù hệ thống in ấn vẫn hoạt động đủ công suất và chuỗi cung ứng về lý thuyết không hề thiếu nguồn cung.
Điều đáng nói là đây lại là năm đầu tiên cả nước áp dụng một bộ sách giáo khoa thống nhất trên toàn quốc, trong bối cảnh hệ thống hành chính, mạng lưới trường lớp và chính sách hỗ trợ sách giáo khoa cùng lúc thay đổi. Nói cách khác, chúng ta bước vào năm học được kỳ vọng “ổn định” bằng một hệ thống dự báo và dữ liệu… không ổn định. Bộ Giáo dục và Đào tạo thừa nhận, đến 18 giờ ngày 14/9, các địa phương vẫn còn thiếu 3.916.370 cuốn sách, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu. Con số nghe có vẻ nhỏ trên giấy, nhưng với từng lớp học, từng học sinh, đó là sự chậm trễ, xáo trộn và tâm lý lo lắng rất cụ thể.
Nhu cầu SGK tăng 40%: Khi chính sách miễn phí sách trở thành con dao hai lưỡi
Theo báo cáo của cơ quan quản lý, nhu cầu thực tế về sách giáo khoa năm học mới đã tăng tới 39,7% so với dự báo ban đầu, tương đương gần 69,9 triệu bản phát sinh thêm ngoài kế hoạch. Đây là con số không thể “chữa cháy” bằng vài đợt in bổ sung thông thường. Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam khẳng định đã hoàn thành 99% sản lượng theo kế hoạch 204,47 triệu bản, phát hành 85,15% về địa phương và in thêm 13,3 triệu bản dự phòng. “Tổng nhu cầu phát sinh trong năm học 2026–2027 là 69.872.905 bản, tăng 39,7% so với dự báo ban đầu và vượt mức dự phòng tối đa 30%” – một con số nói lên mức độ lệch pha nghiêm trọng giữa dự báo và thực tế.
Điểm nghẽn không nằm ở nhà in mà ở dữ liệu đầu vào và cách chúng ta triển khai chính sách miễn phí sách. Nhiều địa phương dự kiến miễn phí sách giáo khoa, trong khi Nghị định 271/2026/NĐ-CP chỉ quy định việc miễn phí bắt buộc từ năm học 2029-2030. Hệ quả dễ đoán: phụ huynh nghe tin được cấp sách nên không đăng ký mua qua trường trong tháng 6-7, đến khi chính sách chưa triển khai kịp, nhu cầu mua sách dồn ứ vào những ngày cận khai giảng, tạo nên các điểm nóng thiếu sách giáo khoa 2026-2027 tại những địa phương dự kiến miễn phí SGK. Đó là sai lầm về kỳ vọng nhiều hơn là sai sót kỹ thuật.
Lỗi hệ thống: đăng ký chậm, dữ liệu sai và sự bị động từ cơ sở
Để hiểu thiếu sách giáo khoa 2026-2027, phải nhìn vào cả chuỗi cung ứng. Nhà xuất bản không có bộ máy tự thống kê số học sinh từng trường; họ buộc phải in theo đơn đặt hàng chính thức từ sở, phòng và trường. Khi các địa phương báo cáo chậm hoặc sai, cả hệ thống phía sau bị kéo lệch. Năm nay, việc sắp xếp lại chính quyền địa phương hai cấp, giải thể phòng giáo dục quận, huyện và chuyển nhiệm vụ xuống cấp xã khiến người phụ trách giáo dục mới, thiếu kinh nghiệm với công tác đăng ký sách. Nhiều trường lại đang bận sáp nhập, kiện toàn ban giám hiệu nên không kịp tổ chức cho phụ huynh đăng ký sách như trước.
Hậu quả là đến ngày 25/8 vẫn còn hàng trăm trường chưa nhận đăng ký mua sách, đẩy phụ huynh ra hệ thống bán lẻ vào phút chót, gây ra những hàng dài xếp mua sách ngay trước ngày khai giảng. Trong khi đó, những đơn hàng đăng ký trước ngày 30/7 đều được đáp ứng đủ 100%, còn phần phát sinh sau đó phải chia ra tới bảy đợt bổ sung, có thời điểm làm nhu cầu tăng gần 40% so với kế hoạch ban đầu. Vấn đề không chỉ là “ai chịu trách nhiệm”, mà là một hệ thống dựa trên đăng ký thủ công, rời rạc, thiếu dữ liệu thời gian thực về số học sinh, chưa có cơ chế ràng buộc trách nhiệm rõ ràng cho từng cấp quản lý.
Tác động tới học sinh và phụ huynh: 1,5% thiếu hụt là cả một năm học xáo trộn
Có người cho rằng thiếu 1,5% tổng nhu cầu sách không phải thảm họa. Nhưng với những lớp học mà một nhóm học sinh chưa có bộ sách đầy đủ, bài giảng lập tức bị lệch. Phụ huynh phải xếp hàng dài, xin mua từng cuốn lẻ, hoặc tìm sách cũ trong khi con đã vào học chương mới. Bộ Giáo dục và Đào tạo buộc phải yêu cầu các cơ sở giáo dục khai thác sách tại thư viện, tận dụng sách cũ còn dùng được, đồng thời cung cấp miễn phí sách giáo khoa điện tử ở địa chỉ taphuan.nxbgd.vn để tạm thời hạn chế ảnh hưởng đến việc học.
Ở góc độ tâm lý, việc đầu năm học phải tranh thủ “săn” sách khiến niềm vui đến lớp của học sinh bị thay bằng cảm giác thiếu thốn, lo lắng. Phụ huynh thì mất niềm tin, vì sau nhiều năm cải cách, cảnh xếp hàng mua sách vẫn tái diễn. Trong khi đó, Nhà xuất bản đã phải huy động tối đa công suất nhà in để nâng tổng số sách cung ứng gần 240 triệu bản tính đến giữa tháng 9 và cam kết hoàn tất cung cấp bản in bổ sung trước ngày 30/9. Cả hệ thống đang chạy đua để bù đắp phần thiếu, nhưng rõ ràng đây là kiểu “chạy chữa” mà lẽ ra chúng ta có thể tránh, nếu dữ liệu và quy trình được xây dựng đúng ngay từ đầu.
Giải pháp thiếu hụt sách: phụ huynh phải chủ động, hệ thống phải thay đổi
Ở tầm vĩ mô, Thủ tướng đã yêu cầu Bộ Giáo dục và Đào tạo khẩn trương chỉ đạo các địa phương và Nhà xuất bản xử lý dứt điểm số sách còn thiếu, điều chuyển giữa các địa bàn, tiếp tục in và ưu tiên nơi thiếu nhiều. Nhà xuất bản mở miễn phí hệ thống SGK điện tử và huy động tối đa công suất in, đặt mục tiêu hoàn tất bổ sung trước 30/9. Từ bài học này, cơ quan quản lý nói tới việc “quản trị toàn bộ chuỗi cung ứng dựa trên dữ liệu thống nhất”, đưa sách giáo khoa vào danh mục sản phẩm, dịch vụ công thiết yếu để có cơ chế đặt hàng, dự trữ và điều tiết chủ động hơn.
Nhưng chỉ chờ Nhà nước là không đủ. Phụ huynh nên coi đăng ký mua sách qua trường trong tháng 6-7 là bước bắt buộc, không “ngồi chờ” chính sách miễn phí sách mới động. Nếu địa phương dự kiến miễn phí nhưng chưa có hướng dẫn cụ thể, hãy chủ động hỏi giáo viên, ban giám hiệu và vẫn đăng ký mua, tránh đến sát khai giảng mới lao đi mua lẻ. Về phía địa phương, việc xây dựng cơ sở dữ liệu học sinh chính xác, cập nhật theo thời gian thực, cùng với trách nhiệm rõ ràng của UBND tỉnh trong dự báo nhu cầu, là điều không thể trì hoãn. Thiếu sách giáo khoa 2026-2027 nên được xem như lời cảnh báo cuối cùng: nếu không thay đổi từ dữ liệu đến thói quen, mỗi năm học mới sẽ lại bắt đầu bằng một cuộc “truy lùng” sách không đáng có.
