Thiếu sách giáo khoa: vấn đề cung ứng hay năng lực quản lý?
Tình trạng thiếu sách giáo khoa là hiện tượng mất cân đối giữa nhu cầu thực tế của học sinh và khả năng cung ứng của hệ thống xuất bản, phân phối, bắt nguồn từ sai lệch trong dự báo, cập nhật dữ liệu và điều phối nguồn lực, khiến một số địa phương, trường học và phụ huynh rơi vào cảnh thiếu hụt hoặc phải tự xoay xở tìm sách trong những tuần đầu năm học mới.
Điểm đáng chú ý của đợt thiếu sách giáo khoa cục bộ đầu năm học mới lần này là Bộ Giáo dục không né tránh mà thừa nhận trách nhiệm trong khâu dự báo, tổng hợp và phân tích nhu cầu sách giáo khoa chưa theo kịp thực tế. Việc nhận lỗi là cần thiết, nhưng bản chất câu chuyện cho thấy đây không phải một trục trặc kỹ thuật đơn lẻ, mà là vấn đề quản trị dữ liệu và chuỗi cung ứng sách giáo khoa trên phạm vi toàn quốc. Khi một hệ thống có tổng nhu cầu lên tới 245,94 triệu bản, kế hoạch in 228,9 triệu bản nhưng vẫn để thiếu gần 3,9 triệu cuốn, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu, thì không thể chỉ đổ cho “biến động bất ngờ”.
Nguyên nhân chính thức: nhiều yếu tố mới, nhưng lỗi cốt lõi là dự báo
Theo báo cáo, năm học mới là thời điểm nhiều yếu tố mới cùng tác động đến cung ứng sách giáo khoa. Đây là năm đầu tiên áp dụng một bộ sách giáo khoa thống nhất trên toàn quốc theo Nghị quyết 71-NQ/TW; một số địa phương triển khai chính sách hỗ trợ, cấp sách; trong khi việc sắp xếp lại đơn vị hành chính, mạng lưới trường lớp làm nhu cầu thay đổi nhanh. Khoảng thời gian từ lúc xác định đủ nhu cầu đến lúc phải đáp ứng lại ngắn, khiến khâu sản xuất, in ấn và cung ứng vốn cần chuẩn bị trước bị đặt vào thế bị động. Nói cách khác, hệ thống bị “sốc” khi vừa đổi bộ sách, vừa đổi cấu trúc mạng lưới trường, vừa tăng chính sách hỗ trợ, nhưng không kèm theo một cơ chế dự báo linh hoạt.
Tuy vậy, nguyên nhân chủ quan mới là điểm đáng bàn. Bộ Giáo dục thẳng thắn thừa nhận việc dự báo, tổng hợp, phân tích nhu cầu sách trong điều kiện mới chưa theo kịp thực tế; đánh giá năng lực tổ chức sản xuất và mạng lưới cung ứng của Nhà xuất bản Giáo dục chưa đầy đủ; giải pháp điều phối nguồn sách chưa đủ nhanh và linh hoạt. Ở cấp địa phương, công tác đăng ký, phối hợp cung ứng còn thiếu chủ động; nhu cầu phát sinh sau khi sáp nhập trường, thay đổi chính sách hỗ trợ và việc học sinh, phụ huynh mua thêm cũng không được cập nhật kịp thời. Câu nói "trách nhiệm thuộc về Bộ Giáo dục, Nhà xuất bản Giáo dục và các địa phương" là lời thừa nhận rằng chuỗi quản lý nhu cầu sách giáo khoa đã bị đứt đoạn ở nhiều khâu.
Từ hàng dài phụ huynh ở TP.HCM đến nghịch lý thừa – thiếu cục bộ
Hình ảnh phụ huynh xếp hàng dài mua sách giáo khoa tại TP.HCM cho thấy tác động trực tiếp của thiếu sách giáo khoa tới người học: họ buộc phải tự đi săn sách, thậm chí từ các tỉnh lân cận đổ về thành phố. Sở Giáo dục TP.HCM khẳng định đã tổng hợp nhu cầu sách cho năm học mới và gửi về đơn vị cung ứng từ đầu tháng 3, đồng thời cho biết Nhà xuất bản Giáo dục báo cáo đến ngày 8-9 đã cung ứng 26.931.865 bản, đạt 107%. Con số này đặt ra nghịch lý: vì sao tỷ lệ cung ứng vượt 100% mà vẫn có cảnh người dân rồng rắn xếp hàng, và một số học sinh còn thiếu một hoặc vài cuốn?
Lý giải của Sở cho thấy rõ vấn đề: có phụ huynh mua hai bộ sách, có người mua giúp người thân, thậm chí mua lại để bán ra bên ngoài. Một số trường trong danh sách thống kê “chưa đặt sách” thực tế đã sáp nhập, không còn tồn tại, hoặc phụ huynh tự trang bị nên nhà trường ít đặt; một số trường đã nhận sách nhưng thiếu vài cuốn do cung cấp không đầy đủ. Những mẩu thông tin này cho thấy dữ liệu nhu cầu không chỉ thiếu chính xác mà còn thiếu cập nhật theo các biến động thực tế. Thừa – thiếu cục bộ không phải do sách biến mất, mà do hệ thống không quản lý được xem sách đang nằm ở đâu, ai đang giữ hai bộ, ai chưa có bộ nào.
Giải pháp tức thời: điều chuyển, sách điện tử và linh hoạt tại trường
Để xử lý thiếu sách giáo khoa ngay trong năm học mới, Bộ Giáo dục đã yêu cầu các địa phương rà soát, cập nhật và báo cáo nhu cầu còn thiếu, đồng thời chỉ đạo Nhà xuất bản Giáo dục điều chuyển sách giữa các địa bàn, tiếp tục in và cung ứng bổ sung, ưu tiên cho những nơi, nhóm học sinh thiếu sách, đặc biệt là trường nội trú vùng biên giới, vùng sâu, vùng xa và học sinh diện được hỗ trợ, cấp hoặc cho mượn sách. Một câu nói có thể trích lại ở đây là: "Đến 18 giờ ngày 14/9, các địa phương còn thiếu 3.916.370 cuốn sách giáo khoa, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu". Con số nhỏ theo tỷ lệ, nhưng với phụ huynh và học sinh, đó là những ngày chờ đợi căng thẳng.
Trong thời gian chờ bản in, sách giáo khoa điện tử được cung cấp miễn phí qua hệ thống trực tuyến, song song với việc tận dụng thư viện trường và sách cũ còn dùng được để hạn chế ảnh hưởng đến việc học. Ở TP.HCM, Sở chỉ đạo các trường linh hoạt: khai thác tối đa nguồn sách thư viện, vận động phụ huynh đã mua hai bộ cho mượn một bộ; khuyến nghị phụ huynh không quá lo lắng và chờ thông báo từ nhà trường về thời gian, hình thức nhận sách. Về mặt quản lý, đây là những giải pháp tình thế hợp lý, nhưng cũng phơi bày sự phụ thuộc của chương trình học vào sách in, thay vì có một hệ sinh thái tài liệu số được chuẩn hóa và sử dụng rộng rãi từ trước.
Lời hứa không tái diễn và yêu cầu xây dựng hệ thống dữ liệu nhu cầu
Điều quan trọng là ngành giáo dục không chỉ xin lỗi mà còn cam kết "không để lặp lại trong những năm học tiếp theo", đặc biệt trong công tác theo dõi, dự báo, kết nối dữ liệu và điều phối khi nhu cầu biến động. Về lâu dài, Bộ đưa ra định hướng coi sách giáo khoa là sản phẩm, dịch vụ công, mặt hàng thiết yếu đặc thù; quản trị toàn bộ chuỗi cung ứng dựa trên dữ liệu thống nhất; xác định rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước, địa phương và doanh nghiệp; xây dựng cơ chế dự phòng, điều phối linh hoạt để bảo đảm cung ứng chủ động, ổn định từ đầu mỗi năm học. Đây là bước chuyển cần thiết: nếu thiếu một nền tảng dữ liệu xuyên suốt từ lớp học đến nhà xuất bản, mọi lời hứa sẽ khó thực hiện.
Từ câu chuyện phụ huynh xếp hàng dài mua sách tại TP.HCM đến con số hàng triệu cuốn thiếu khắp cả nước, điểm chung là hệ thống chưa quản lý được nhu cầu sách giáo khoa bằng dữ liệu sống động, cập nhật theo thời gian thực. Muốn tránh thiếu sách giáo khoa lặp lại, Bộ Giáo dục giải pháp không thể dừng ở việc tăng số lượng in, mà phải xây dựng cơ cấu chia sẻ dữ liệu bắt buộc giữa trường, Sở, Bộ và nhà xuất bản; chuẩn hóa quy trình đăng ký nhu cầu; kiểm soát hiện tượng mua nhiều bộ để bán lại; và thúc đẩy tài liệu số như một kênh chính thức, không chỉ là phương án dự phòng. Khi sách giáo khoa được coi đúng nghĩa là dịch vụ công dựa trên dữ liệu, câu chuyện phụ huynh phải xếp hàng dài vào mỗi năm học mới sẽ có cơ hội đi vào quá khứ.
