Hai môn thi: thay đổi cách tuyển sinh, chưa phải quy định chính thức
Thi vào lớp 10 là kỳ tuyển sinh chuyển cấp nhằm phân bổ học sinh vào bậc trung học phổ thông, và cách tổ chức kỳ thi có thể tác động trực tiếp đến việc học của các em trong những năm cuối trung học cơ sở. Ngày 23/10, Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố dự thảo quy chế tiếp nhận học sinh đầu cấp để lấy ý kiến đến hết ngày 1/11/2026; nếu địa phương tổ chức thi tuyển, dự thảo đề xuất hai môn bắt buộc là Toán và Ngữ văn, thay vì ba môn như hiện nay. Đây mới là phương án đang được góp ý, chưa phải quy định chính thức áp dụng. Dự thảo cũng cho phép địa phương chọn xét tuyển, thi tuyển hoặc kết hợp hai phương thức, thay vì mặc định mọi nơi đều phải tổ chức một kỳ thi cạnh tranh. Theo tôi, tranh luận không nên dừng ở việc bỏ một môn: điều quan trọng là thay đổi ấy có làm giảm gánh nặng thật hay chỉ dồn áp lực sang hai môn còn lại.
Giảm áp lực là mục tiêu đúng, nhưng số môn không phải toàn bộ vấn đề
Bộ lý giải việc giảm môn thi bằng mục tiêu giảm áp lực không cần thiết, bảo đảm quyền học tập và hướng tới giáo dục toàn diện. Tỷ lệ học sinh sau lớp 9 vào lớp 10 đã tăng từ khoảng 75% lên hơn 80%; một số địa phương hiện đạt 95%, thậm chí 97%, và xu hướng này được dự báo còn tăng. Khi cơ hội tiếp tục học được mở rộng, duy trì kỳ thi nhiều môn ở mọi nơi có thể không còn phù hợp. Với học sinh và gia đình, bớt một môn có thể giảm thời gian ôn luyện, áp lực của một buổi thi và chi phí học tập; đó là lợi ích thiết thực. Tuy vậy, số môn thi ít hơn không tự động khiến cạnh tranh bớt gay gắt. Nếu số chỗ ở trường được nhiều người lựa chọn vẫn hạn chế, áp lực tuyển sinh còn nguyên, còn việc học thêm có thể chuyển trọng tâm sang Toán và Ngữ văn thay vì giảm đi.
Nguy cơ học lệch lớp 10 không thể xem nhẹ
Một kỳ thi gửi tín hiệu mạnh về điều gì được coi trọng. Nếu chỉ thi Toán và Ngữ văn trong thời gian dài, học sinh, phụ huynh và nhà trường có thể dành thêm thời gian, nguồn lực cho hai môn ấy, trong khi Khoa học tự nhiên, Lịch sử, Địa lý, Ngoại ngữ, Tin học và Công nghệ bị xem nhẹ. Thầy Đinh Đức Hiền cảnh báo rằng chính cách đánh giá có thể tạo động lực học lệch, dù không có văn bản nào yêu cầu điều đó. Đây là rủi ro cần tính đến khi bàn về thi lớp 10 hai môn, chứ không phải kết quả chắc chắn sẽ xảy ra. Bộ cũng nêu mục tiêu giáo dục toàn diện: nếu dùng kỳ thi để quy định môn thi, học sinh có thể bị định hướng học theo những môn quyết định tuyển sinh, ảnh hưởng đến việc khám phá năng lực và lựa chọn nghề nghiệp. Bỏ môn thi thứ ba chỉ có ý nghĩa nếu các môn còn lại vẫn được dạy và học nghiêm túc.
Muốn giảm áp lực thật, cần đổi cả cách đánh giá
Câu hỏi cần giải đáp không chỉ là thi mấy môn, mà là làm sao để kết quả tuyển sinh không điều khiển toàn bộ việc học. Nếu chỉ giảm môn thi nhưng cách kiểm tra, đánh giá và dạy học vẫn xoay quanh kỳ thi, nguy cơ tập trung quá mức vào môn phục vụ tuyển sinh vẫn còn. Ngược lại, một bài thi tổng hợp gom kiến thức của sáu, bảy môn cũng có thể khiến phụ huynh cho con ôn thêm từng ấy môn, nên đổi hình thức chưa chắc đã giảm gánh nặng. Bộ cần làm rõ cách bảo đảm học sinh học đều, cách địa phương chọn giữa thi và xét tuyển, cũng như việc duy trì đánh giá thường xuyên trong suốt cấp học. Chất lượng giáo dục không nên phụ thuộc chủ yếu vào một kỳ thi chuyển cấp, mà cần được phản ánh qua quá trình phát triển năng lực của học sinh. Những góp ý từ trường học, chuyên gia, phụ huynh và học sinh sẽ là căn cứ để hoàn thiện dự thảo.
Giảm môn thi là hướng đi đáng cân nhắc, nhưng không thể xem đó như lời giải tự thân cho áp lực hay học lệch. Nếu cạnh tranh chỗ học vẫn cao và kết quả thi tiếp tục chi phối việc dạy học, áp lực chỉ đổi hình thức. Đề xuất chỉ thực sự phục vụ học sinh khi đi cùng việc mở rộng cơ hội học tập, đánh giá quá trình và bảo vệ vị trí của mọi môn học. Mục tiêu không phải khiến các em ôn ít môn hơn bằng mọi giá, mà là để các em được học rộng, có cơ hội tiếp tục học và không bị một kỳ thi định hình cả hành trình giáo dục.
