Tài trợ nghiên cứu cần dẫn tới năng lực thực tế
Chương trình NEXUS là khuôn khổ đồng tài trợ nghiên cứu khoa học và công nghệ giữa Việt Nam và Nhật Bản, kết nối các nhóm nghiên cứu hai nước để phát triển công nghệ chiến lược và nhân lực chất lượng cao. Trong giai đoạn 2025–2026, hai bên chọn 11 nhiệm vụ nghiên cứu bán dẫn với tổng kinh phí gần 500 tỷ đồng: Nhật Bản đóng góp khoảng 430 tỷ đồng, Việt Nam 67 tỷ đồng.
Các văn kiện tài trợ được trao ngày 9/11/2026 tại Tokyo, trong khuôn khổ Diễn đàn công tư về hợp tác kinh tế, khoa học và công nghệ Việt Nam – Nhật Bản. Thỏa thuận giữa Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) và Cơ quan Khoa học và Công nghệ Nhật Bản (JST) có sự tham dự của đại diện 11 nhóm nghiên cứu, gồm 22 nhà khoa học hai nước.
Điểm đáng chú ý không chỉ là quy mô tài trợ mà là định hướng đầu ra. Nếu nguồn lực giúp dự án vượt khỏi giai đoạn nghiên cứu trên giấy để tạo nguyên mẫu, đăng ký sở hữu trí tuệ và đào tạo người làm công nghệ, khoản đầu tư mới có thể chuyển thành năng lực bán dẫn tích lũy được tại Việt Nam.
Từ chip AI công suất thấp đến cảm biến thông minh
Danh mục dự án trải rộng từ công nghệ bán dẫn và linh kiện điện tử thế hệ mới đến vật liệu, quy trình chế tạo bán dẫn hợp chất. Một hướng đáng chú ý là chip AI công suất thấp: thiết kế tiết kiệm năng lượng có ý nghĩa khi AI ngày càng được đưa vào thiết bị và hệ thống vận hành, nơi mức tiêu thụ điện và khả năng xử lý tại chỗ đều quan trọng.
Các nhóm còn nghiên cứu cảm biến phát hiện đột biến DNA, vật liệu bán dẫn hai chiều và thiết bị vi cơ điện tử MEMS phục vụ cảm biến thông minh, cũng như các ứng dụng liên quan đến năng lượng bền vững. Đây là những hướng có thể kết nối vật liệu, thiết kế linh kiện và ứng dụng, thay vì chỉ tập trung vào một khâu riêng lẻ.
Với người dùng, tác động sẽ không xuất hiện ngay dưới dạng một con chip bán rộng rãi. Giá trị dài hạn nằm ở nền tảng cho thiết bị cảm biến và ứng dụng AI tốt hơn; điều kiện để tới đó là các kết quả nghiên cứu phải được thử nghiệm, đo lường và chuyển thành sản phẩm có thể kiểm chứng.
Nguyên mẫu và nhân lực mới là thước đo
Cơ chế tài trợ được thiết kế để đi xa hơn công bố khoa học: trọng tâm còn có phát triển sản phẩm nguyên mẫu, xác lập tài sản sở hữu trí tuệ và đào tạo nhân lực trình độ cao. Theo định hướng được công bố, các nhà khoa học hai nước phối hợp xuyên suốt quy trình kỹ thuật, từ thiết kế vi mạch đến chế tạo mẫu thử nghiệm, đo lường và đánh giá công nghệ.
Đó là cách tiếp cận phù hợp với một lĩnh vực mà năng lực không thể hình thành chỉ bằng việc có đề tài hay thiết bị: cần đội ngũ hiểu cả thiết kế, quy trình chế tạo lẫn kiểm định. Hợp tác Việt Nhật vì thế có thể giúp nhóm nghiên cứu trong nước tiếp cận tri thức, phương pháp làm việc và mạng lưới quốc tế, đồng thời tích lũy kinh nghiệm qua dự án chung.
Tuy nhiên, tài trợ và hợp tác chưa đồng nghĩa với khả năng làm chủ công nghệ. Thành quả cần được đánh giá bằng nguyên mẫu hoạt động, tri thức được bảo hộ và nhân lực có thể tiếp tục phát triển công nghệ sau khi dự án kết thúc.
Mở rộng hợp tác, nhưng phải giữ được đà trong nước
Trong năm 2027, NAFOSTED và JST dự kiến tiếp tục kêu gọi đề xuất nghiên cứu chung về bán dẫn và trí tuệ nhân tạo, đồng thời triển khai chương trình đào tạo 100 tiến sĩ AI. Kế hoạch nối tiếp cho thấy nghiên cứu công nghệ và đào tạo nhân lực đang trở thành một trụ cột trong hợp tác hai nước, thay vì chỉ là những thỏa thuận riêng lẻ.
Ý nghĩa lớn nhất của NEXUS là tạo thêm nguồn lực cho công nghệ nền tảng, kết nối đội ngũ khoa học và từng bước nâng năng lực nghiên cứu bán dẫn của Việt Nam. Nếu các dự án duy trì được hợp tác sau tài trợ và đưa nguyên mẫu đến gần hơn với ứng dụng, Việt Nam có thêm cơ sở để tham gia sâu vào chuỗi giá trị bán dẫn và AI. Vì vậy, thước đo cuối cùng không phải số đề tài được chọn, mà là công nghệ và con người còn lại sau mỗi vòng hợp tác.
