Hát Then truyền thống: Từ ký ức miền núi đến đời sống Khánh Vĩnh
Hát Then truyền thống là làn điệu âm nhạc dân tộc của người Tày, Nùng, gắn liền tiếng đàn tính, nhịp xóc nhạc và lời ca kể chuyện đời, chuyện người, từng là phần tất yếu trong nghi lễ và sinh hoạt cộng đồng, nay đang được mang theo trong những cuộc di cư và hòa vào đời sống mới ở Khánh Vĩnh như một phần di sản văn hóa Việt Nam cần được trân trọng gìn giữ. Không khó để nhận ra rằng nếu không có những người phụ nữ Tày Nùng ở Khánh Vĩnh, điệu Hát Then đã rất dễ bị nhạt dần giữa nhịp sống hiện đại. Tại nhà bà Hứa Thị Tiệp ở thôn Tày Khánh Vĩnh, tiếng hát Then hòa cùng tiếng đàn tính vang lên giữa núi rừng yên ả, đưa người nghe trở về với những giai điệu quen thuộc của quê gốc phía Bắc. Chính những cuộc gặp gỡ này biến Hát Then thành sợi dây kết nối cộng đồng, chứ không phải hoài niệm cất trong ký ức.
Câu lạc bộ Văn hóa Tình quê: Hạt nhân bảo tồn âm nhạc dân tộc
Sự ra đời của Câu lạc bộ Văn hóa Tình quê là câu trả lời rõ ràng cho câu hỏi: ai sẽ đứng ra bảo tồn âm nhạc dân tộc nếu chính người trong cộng đồng không làm? Năm 2023, câu lạc bộ ban đầu có 8 thành viên, mang tên Câu lạc bộ Văn hóa Người cao tuổi, đến tháng 10-2025 được đổi thành Câu lạc bộ Văn hóa Tình quê và hiện có 15 thành viên từ 52 đến 69 tuổi, chủ yếu là người Tày, Nùng ở các xã Khánh Vĩnh, Tày Khánh Vĩnh, Bắc Khánh Vĩnh. Đây không phải một tổ chức hình thức, mà là nơi chị em hẹn gặp nhau mỗi quý, cùng ôn lại Hát Then truyền thống, cùng bàn về quê hương, đời sống mới và cách để những giá trị bản sắc vẫn tiếp tục hiện diện trong cộng đồng. Việc câu lạc bộ giành giải nhất tại Liên hoan Dân ca Người cao tuổi cấp tỉnh năm 2026 cho thấy nỗ lực bảo tồn không chỉ dừng ở phạm vi làng bản mà đã bước ra sân khấu rộng hơn.
Những người phụ nữ Tày Nùng: Chủ động sáng tạo để Hát Then "ở lại"
Điểm đáng chú ý của phong trào bảo tồn Hát Then ở Khánh Vĩnh là phụ nữ Tày Nùng không thụ động lặp lại quá khứ, mà chủ động sáng tạo để điệu Then sống được trong hiện tại. Theo bà Hứa Thị Tiệp, những lời ca Hát Then từ miền Bắc khi mang vào Khánh Hòa không còn phù hợp với đời sống và cảnh quan nơi đây, nên bà đã dựa trên làn điệu Then truyền thống để viết lời mới, lấy chất liệu từ quê hương, con người, sự đổi thay của vùng đất Khánh Hòa và tình cộng đồng. Đến nay, bà đã sáng tác 15 bài Hát Then với ca từ gần gũi đời thường, ca ngợi quê hương đang phát triển và vẻ đẹp của tình người. Việc này cho thấy bảo tồn âm nhạc dân tộc không đồng nghĩa với đóng khung di sản, mà là làm cho di sản tiếp tục có ý nghĩa với hiện tại, thông qua tiếng nói của chính người trong cộng đồng, đặc biệt là những người phụ nữ gắn bó với đời sống gia đình và làng xóm.
Đàn tính Khánh Hòa và những buổi sinh hoạt – không gian trao truyền trong cộng đồng
Hát Then không thể trọn vẹn nếu thiếu tiếng đàn tính và chùm xóc nhạc. Tại Khánh Vĩnh, cây đàn tính làm từ nửa quả bầu khô không chỉ là một nhạc cụ, mà là phần hồn của điệu Then, theo chân người Tày, Nùng vào vùng đất mới và trở thành một mảnh di sản văn hóa Việt Nam ở Khánh Hòa. Bà Sầm Thị Châm, vốn quen với Hát Then từ thuở nhỏ ở Cao Bằng, khi vào Khánh Hòa đã tự mày mò học đàn tính dù ban đầu khá khó, rồi trở thành người giữ nhịp đàn cho cả câu lạc bộ và hướng dẫn chị em cách bấm phím, giữ nhịp. Trong các buổi sinh hoạt, người biết chỉ người chưa biết, người cũ chỉ người mới cách ngân, nhả chữ và từng động tác múa; học sinh cũng được về tham gia vào dịp hè. Những hoạt động cộng đồng đó là cơ chế trao truyền tại chỗ, giúp kỹ năng gắn với Hát Then được lan tỏa tự nhiên giữa các thế hệ, chứ không lệ thuộc hoàn toàn vào các lớp học hay đề án từ bên ngoài.
Kết luận: Giữ Hát Then để nuôi dưỡng bản sắc trong đời sống hiện đại
Nhìn vào câu chuyện ở Khánh Vĩnh, có thể thấy bảo tồn Hát Then truyền thống không phải là khẩu hiệu mà là những hành động cụ thể của phụ nữ Tày Nùng: lập câu lạc bộ, duy trì tiếng đàn tính Khánh Hòa, viết lời ca mới gắn với đời sống, và kiên trì chia sẻ kỹ năng ngay tại thôn xóm. Họ hiểu rõ rằng giữ Hát Then cũng là giữ ký ức cộng đồng, giữ cách người Tày, Nùng kể lại lịch sử và cảm xúc của mình bằng âm nhạc. Với họ, "gìn giữ Hát Then không chỉ là duy trì một làn điệu truyền thống. Đó còn là cách để những giá trị văn hóa được tiếp nối, để các thế hệ sau vẫn có thể biết đến những câu hát và âm thanh đã gắn bó với đời sống của cộng đồng Tày, Nùng". Trong bối cảnh hiện đại, khi nhiều giá trị dễ bị cuốn trôi, những tiếng đàn, câu hát từ Câu lạc bộ Văn hóa Tình quê là lời nhắc rằng di sản chỉ sống được nếu có cộng đồng chủ động ôm lấy nó.
