Hát Then truyền thống: từ ký ức núi rừng đến nhịp sống Khánh Vĩnh
Hát Then truyền thống là hình thức hát kể gắn với đàn tính và nhịp xóc nhạc của dân tộc Tày, Nùng, nơi từng câu hát vừa là lời tâm tình, vừa là ký ức cộng đồng, được truyền qua nhiều thế hệ và nay tiếp tục tồn tại giữa đời sống hiện đại nhờ nỗ lực tự thân của những người phụ nữ yêu văn hóa dân tộc. Tôi cho rằng, nếu không có họ, Hát Then sẽ rất dễ bị đẩy lùi vào vùng ký ức đẹp nhưng xa lạ. Ở Khánh Vĩnh (Khánh Hòa), tiếng đàn tính ngân lên, nhịp xóc nhạc hòa cùng làn điệu Then đã trở thành cách những phụ nữ Tày, Nùng trở về với giai điệu thân quen của dân tộc mình, đồng thời khẳng định quyền được hiện diện của âm nhạc dân gian trong không gian đô thị hóa nhanh. Giữa áp lực mưu sinh, việc họ vẫn dành thời gian cho then là một lựa chọn văn hóa đầy ý thức, không phải thú chơi hoài cổ.
Câu lạc bộ Tình quê: Phụ nữ Tày, Nùng tự xây không gian bảo tồn âm nhạc dân gian
Không chờ đợi dự án hay chương trình lớn, những người phụ nữ dân tộc Tày Nùng ở Khánh Vĩnh đã tự tạo cho mình một không gian bảo tồn âm nhạc dân gian thông qua Câu lạc bộ Văn hóa Tình quê thành lập năm 2023 với 15 thành viên. Đây không chỉ là nơi tập hát then truyền thống mà là chỗ để họ củng cố bản sắc trong đời sống mới. Ban ngày, họ vẫn làm rẫy, làm việc; lúc rảnh lại quây quần bên tiếng đàn, người biết chỉ người chưa biết, người cũ hướng dẫn người mới cách ngân, nhả chữ và từng động tác múa. Cách truyền nghề ngay trong cộng đồng này thẳng thắn hơn nhiều lớp tập huấn hình thức: nó xuất phát từ nhu cầu thật của người hát. Họ không coi then là “tiết mục” mà là phần đời sống, để con cháu còn được nghe, được hát chứ không phải chỉ xem qua màn hình.
Tiếng đàn tính và lời ca mới: chiếc cầu nối quá khứ với hiện tại
Nếu Hát Then là phần lời, thì tiếng đàn tính và chùm xóc nhạc là linh hồn của toàn bộ không gian nghệ thuật. Người giữ nhịp đàn cho câu lạc bộ là bà Sầm Thị Châm, vốn quen với Then từ thuở nhỏ ở Cao Bằng, khi vào Khánh Hòa vẫn kiên trì tự học đàn để hướng dẫn lại cho chị em, dù ban đầu việc học đàn khá khó. Việc một phụ nữ nông thôn tự mình làm chủ nhạc cụ truyền thống cho thấy bảo tồn âm nhạc dân gian không chỉ là chuyện chuyên gia. Đáng chú ý hơn, bà Hứa Thị Tiệp – Chủ nhiệm câu lạc bộ – không dừng ở việc hát lại làn điệu cũ mà còn sáng tác lời ca mới, hướng đến những đổi thay của Khánh Hòa, ca ngợi quê hương phát triển và vẻ đẹp tình người. Chính những lời mới trên nền làn điệu cũ đã biến Hát Then thành chiếc cầu nối quá khứ với hiện tại, giúp tiếng then gần hơn với người nghe hôm nay thay vì bị đóng khung trong hoài niệm.
Nghệ thuật Xẩm Ninh Bình: một phụ nữ, bốn mươi học trò và sức sống mạch nguồn dân gian
Câu chuyện gìn giữ Hát Then của phụ nữ Tày, Nùng ở Khánh Hòa không hề đơn lẻ; nó gặp tiếng vọng ở nghệ thuật Xẩm Ninh Bình. Nghệ nhân Ưu tú Phạm Thị Kim Ngân ở xã Yên Từ đã hàng chục năm gắn bó với nghệ thuật Xẩm và lập Đội hát Xẩm Kim Ngân với hơn 40 thành viên ở nhiều lứa tuổi, trong đó có nhiều học sinh, để truyền dạy một cách bài bản. Điều bà Ngân làm vượt khỏi phạm vi “giữ nghề”: mỗi buổi tập, bà dạy làn điệu, nhả chữ, giữ nhịp, đồng thời kể cho các em nghe nguồn gốc, ý nghĩa của từng câu Xẩm để các em hiểu rồi mới yêu. Đây là mô hình bảo tồn đáng học theo cho Hát Then ở Khánh Vĩnh: không áp đặt truyền thống lên người trẻ, mà để các em chủ động tiếp cận, thấy hay và gần gũi. Khi học sinh tiểu học nói rằng Xẩm dễ hiểu và thú vị hơn nhờ cách dạy gần gũi, đó là minh chứng rõ ràng rằng nghệ thuật dân gian vẫn còn nhiều đường sống trong đời hôm nay.
Từ Khánh Vĩnh đến Ninh Bình: bài học bảo tồn âm nhạc dân gian cho cộng đồng
Nhìn Hát Then ở Khánh Vĩnh và nghệ thuật Xẩm Ninh Bình, có thể thấy một nguyên tắc chung: muốn bảo tồn âm nhạc dân gian phải đưa nghệ thuật về lại cộng đồng, để người dân được học, được thực hành và được biểu diễn. Ở Ninh Bình, gần 3.300 tổ, đội, nhóm, câu lạc bộ văn hóa văn nghệ quần chúng cấp xã đang tạo nền tảng quan trọng để những làn điệu dân gian được thực hành thường xuyên, người cao tuổi truyền kinh nghiệm, người trung niên duy trì phong trào, thế hệ trẻ từng bước tiếp cận, học hỏi. Ở Khánh Vĩnh, phụ nữ Tày Nùng tự thành lập câu lạc bộ, tự chia sẻ kỹ năng Hát Then ngay trong đời mình. Điểm yếu hiện nay là nhiều loại hình như hát Đúm của người Mường đã từng là một phần đời sống nhưng ngày càng vắng bóng, khiến nghệ nhân lo sợ chúng chỉ còn trong ký ức. Chính vì thế, trách nhiệm không thể chỉ đặt lên vai vài nghệ nhân nữ; địa phương cần chủ động phát hiện, bồi dưỡng lực lượng kế cận, nhất là thanh thiếu niên, và coi những câu hát cổ như tài sản chung chứ không phải “di sản của riêng người già”.
