Quy hoạch sông Hồng: tham vọng đô thị lớn trên hành lang thoát lũ
Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng là đồ án điều chỉnh không gian hai bên sông trên diện tích hơn 11.400 ha, nhằm biến trục ven sông thành khu đô thị hiện đại, xanh và giàu bản sắc văn hóa, đồng thời vẫn giữ vai trò là hành lang thoát lũ chiến lược cho Thủ đô, bảo vệ an toàn đê điều và cộng đồng dân cư sống dọc bãi sông. Điều chỉnh tổng thể quy hoạch phân khu sông Hồng tỷ lệ 1/5.000 đang được Hà Nội tổ chức lấy ý kiến, trên đoạn từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở, dài khoảng 40 km và thuộc 16 xã, phường. Ngày 5/9, UBND thành phố đã chính thức báo cáo điều chỉnh quy hoạch để làm cơ sở triển khai dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng. Từ một vùng bãi sông chủ yếu là đất nông nghiệp và làng xóm ngoại thành, khu vực này được đặt vào tầm nhìn trở thành trục không gian xanh trung tâm gắn với văn hóa, lịch sử và phát triển kinh tế – xã hội.
Bài toán phòng chống lũ đô thị: không gian thoát lũ là lằn ranh đỏ
Điểm đáng chú ý nhất của quy hoạch sông Hồng là tuy gia tăng mạnh quy mô phát triển nhưng lại đặt an toàn phòng chống lũ đô thị như điều kiện tiên quyết. Dự báo dân số toàn khu tăng từ 800.000 lên tới 1,2 triệu người trên diện tích khoảng 11.418 ha, với mặt nước chiếm 30%, đất nông nghiệp 50% và đất ở khoảng 10% hiện trạng. Trong bối cảnh đó, thành phố khẳng định nguyên tắc "không thu hẹp không gian thoát lũ" và "không đề xuất xây đê mới trong đê cũ" để bảo đảm an toàn tuyệt đối cho hệ thống đê điều và khả năng thoát lũ của sông Hồng. Quan trọng hơn, thiết kế sử dụng các tính toán thủy văn – thủy lực trên toàn lưu vực sông Hồng – Thái Bình, xem xét tác động từ thượng nguồn đến hạ lưu, hồ chứa, thủy triều, bùn cát và biến đổi khí hậu. Phương án cao độ san nền, kênh thoát lũ được xây dựng theo kịch bản lũ có chu kỳ lặp lại 500 năm, có tính đến biến đổi khí hậu đến năm 2100. Đây là bước tiến về tư duy: chấp nhận sống cùng lũ, thích ứng bằng kỹ thuật hiện đại, thay vì mạo hiểm thu hẹp hành lang sông để lấy đất đô thị.
Tái định cư Hà Nội: di dời sau khi có nhà mới, giữ gắn kết cộng đồng
Nếu an toàn lũ là lằn ranh đỏ về kỹ thuật, thì tái định cư Hà Nội là lằn ranh đỏ về xã hội trong quy hoạch sông Hồng. Khu vực nghiên cứu hiện có gần 280.000 người sinh sống, gồm cả dân cư đô thị và ngoại thành, với đất sản xuất, nơi ở và hoạt động kinh doanh gắn chặt với bãi sông. Đồ án thừa nhận việc mở đại lộ, công viên, khu đô thị sẽ tác động trực tiếp đến nhiều khu dân cư và đời sống cộng đồng. Vì vậy, thành phố đặt yêu cầu tái định cư phải hoàn thành trước khi có quyết định thu hồi đất, các hộ dân chỉ di dời khi đã được bố trí nơi ở mới theo phương án được phê duyệt. Thứ tự ưu tiên là giữ nguyên địa bàn sinh sống: bố trí tái định cư ngay trong cùng xã, phường, chuyển dân ngoài bãi vào trong đê hoặc vị trí an toàn hơn trên chính địa bàn nếu có quỹ đất phù hợp. Trường hợp thiếu đất tại chỗ, thành phố nghiên cứu bố trí ở khu vực lân cận, với khoảng cách hợp lý để người dân tiếp tục làm việc, sản xuất, kinh doanh, học tập và duy trì sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng. Đây là cách tiếp cận đáng ủng hộ: coi cộng đồng là tài sản, không chỉ là đối tượng phải giải phóng mặt bằng.
14 cụm làng ven sông: giữa áp lực tái thiết và yêu cầu bảo tồn
Quy hoạch phát triển ven sông luôn đối mặt mâu thuẫn giữa việc tạo hình đô thị mới và bảo tồn cấu trúc làng xóm truyền thống. Tại sông Hồng, không gian hai bên được định hướng là hành lang xanh gồm mặt nước, cây xanh, di sản văn hóa, công trình công cộng, công viên, dịch vụ du lịch – giải trí với tham vọng tạo nên "kỳ tích sông Hồng". Song đi cùng tham vọng ấy là 14 cụm làng ven sông nằm trong diện di dời, tái thiết hoặc cải tạo theo các mục tiêu khác nhau. Có hai cụm làng phải di dời theo quy hoạch phòng chống lũ, như một phần cụm Võng La – Hải Bối và làng Bắc Cầu; hai cụm làng tái thiết phục vụ ý tưởng "phòng khách đô thị"; các cụm khác được cải tạo, chỉnh trang. Đối với làng xóm truyền thống, quy mô tầng cao dự kiến chỉ khoảng ba tầng, kèm đánh giá cụ thể từng dự án để vừa nâng cấp hạ tầng, vừa giữ cấu trúc làng. Nếu làm đúng tinh thần này, phát triển ven sông có thể trở thành cơ hội nâng chất lượng sống nông thôn ven đô, thay vì biến chúng thành ký ức bị san phẳng.
Từ đô thị quay lưng ra sông tới đô thị quay mặt vào sông
Đồ án điều chỉnh quy hoạch sông Hồng mang tính biểu tượng cho sự đổi mới tư duy phát triển ven sông. Thành phố muốn chuyển từ mô hình "quay lưng ra sông" sang "quay mặt vào sông", biến trục ven sông thành không gian chiến lược về cảnh quan, giao thông và phát triển đô thị. Dân số dự báo 800.000–1,2 triệu người, chỉ tiêu đất dân dụng khoảng 55 m²/người, đất đơn vị ở khoảng 15 m²/người; mật độ xây dựng gộp của khu dịch vụ – công cộng khoảng 60%, nhóm nhà ở 35–40%, công viên chuyên đề 25% và công viên công cộng 5%. Về không gian, tầng cao công trình phổ biến 30–45 tầng, và Tháp Kỷ nguyên được đề xuất cao 109 tầng như điểm nhấn biểu tượng. Cùng lúc, thành phố chuẩn bị các khu đô thị tái định cư, như Thư Lâm – Đông Anh với khoảng 9.000 lô thấp tầng và 23.000 căn hộ tái định cư, nhà ở xã hội, dự kiến bàn giao hạ tầng và nhà ở từ 2027 đến 2029 và hoàn thành toàn dự án vào năm 2030. Sự kết hợp giữa trục đại lộ cảnh quan, cao tầng hiện đại và các khu tái định cư bài bản cho thấy Hà Nội không muốn xây một "đô thị đẹp trên giấy", mà muốn tạo cấu trúc ven sông mới có thể vận hành bền vững cùng lũ và cùng cộng đồng.
