Một trục phát triển mới, không chỉ là dự án giao thông
Quy hoạch sông Hồng là định hướng tổ chức không gian đô thị, cảnh quan, hạ tầng và khu dân cư dọc hai bờ sông, đồng thời đặt giới hạn phát triển theo yêu cầu thoát lũ và an toàn đê điều. UBND TP Hà Nội vừa phê duyệt điều chỉnh tổng thể quy hoạch phân khu tỷ lệ 1/5.000, đoạn từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở, với diện tích nghiên cứu khoảng 11.418,96 ha.
Quy hoạch hướng tới một trục đa chức năng gồm đô thị, thương mại, văn hóa, dịch vụ, đổi mới sáng tạo và công viên. Đây là bước cụ thể hóa Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm, với mục tiêu sắp xếp lại không gian đô thị và kết nối hai bờ, chứ không chỉ mở đường cho một công trình giao thông. Cách tiếp cận này đáng giá nếu giúp sông Hồng trở thành phần gắn kết của thành phố thay vì ranh giới chia cắt.
Quy mô dân số dự báo cho toàn khu vực là khoảng 800.000 đến 1,2 triệu người; đây là cơ sở tính toán quỹ đất và hạ tầng, không phải chỉ tiêu cố định. Dân số thực tế còn phụ thuộc vào an toàn thoát lũ, đê điều và năng lực hạ tầng.
Ba phân đoạn, nhiều vai trò cho đô thị ven sông
Chia không gian thành ba đoạn là lựa chọn hợp lý hơn áp một mô hình xây dựng đồng loạt lên cả hành lang sông. Đoạn từ cầu Hồng Hà đến cầu Thăng Long ưu tiên đô thị sinh thái, cảnh quan tự nhiên, làng xóm và hoạt động ngoài trời; các khu đô thị mới chủ yếu có mật độ thấp. Đoạn giữa, từ cầu Thăng Long đến cầu Thanh Trì, được định hướng làm trung tâm văn hóa, thương mại, dịch vụ, du lịch và đổi mới sáng tạo. Đoạn từ cầu Thanh Trì đến cầu Mễ Sở tiếp tục đảm nhận vai trò riêng trong cấu trúc chung.
Ở khu vực trung tâm, ý tưởng “Phòng khách đô thị” kết hợp công viên công cộng, công trình văn hóa và chức năng hỗn hợp có thể tạo không gian sinh hoạt chung có ích hơn những dải bờ sông chỉ dành cho công trình lớn. Hệ thống công viên được định hướng dọc hai bờ và tại bãi giữa; quy hoạch cũng nêu 11 công viên sinh thái với tổng diện tích khoảng 3.500 ha, gắn với thoát lũ và chức năng chứa nước. Đây là phần có thể đóng góp thiết thực cho không gian xanh Hà Nội.
Kết nối hai bờ bằng cầu, đường cảnh quan và hạ tầng liên hoàn có thể giúp hành lang sông trở thành một phần của đời sống đô thị. Nhưng kết nối chỉ hữu ích nếu người dân tiếp cận được công viên và không gian công cộng, chứ không dừng ở những điểm nhấn kiến trúc.
Phòng chống lũ phải là giới hạn phát triển
Với khu vực ven sông, an toàn không thể là điều kiện bổ sung sau khi đã chọn mật độ xây dựng và vị trí công trình. Quy hoạch yêu cầu phát triển đô thị đồng thời bảo đảm phòng chống lũ; không được làm giảm khả năng thoát lũ hoặc lấn chiếm hành lang lũ, hành lang đê, đồng thời phải bảo vệ mặt nước và cảnh quan sông.
Nguyên tắc ấy cần chi phối từ quy hoạch chi tiết đến từng dự án, bởi một thay đổi cục bộ cũng có thể gây sức ép lên không gian phân lũ và hạ tầng. Định hướng nêu rõ an toàn phòng, chống lũ và hệ thống đê điều là điều kiện xuyên suốt quá trình thực hiện. Vì vậy, quy mô dân số và các khu đô thị mới phải được xem là phụ thuộc vào khả năng chịu tải thực tế, không phải mục tiêu phải đạt bằng mọi giá.
Đây cũng là thước đo để đánh giá tính khả thi của quy hoạch: công viên sinh thái, không gian mặt nước và các khu vực chứa nước phải giữ được chức năng an toàn, thay vì bị thu hẹp khi triển khai. Nếu ưu tiên này không được duy trì, lợi ích đô thị hóa có thể phải trả bằng rủi ro lớn hơn cho người dân.
Cải tạo, di dời và bài toán thực hiện
Quy hoạch không chọn một cách xử lý chung cho mọi khu dân cư ven sông. Các khu vực được phân thành nhóm giữ lại để cải tạo, chỉnh trang có điều kiện; nhóm phải di dời một phần vì yêu cầu an toàn lũ hoặc hạ tầng thiết yếu; và nhóm thuộc diện tái thiết đô thị. Cách phân loại theo điều kiện thực tế hợp lý hơn việc mặc định toàn bộ cộng đồng ngoài đê phải di dời.
Tuy nhiên, với người dân, điều quyết định không phải tên gọi của phương án mà là chất lượng nơi ở và sinh kế sau thay đổi. Định hướng đặt yêu cầu chỉnh trang, di dời, tái định cư và bảo đảm người dân có đời sống mới trước khi di dời. Các làng xóm lâu đời, làng nghề có giá trị được ưu tiên bảo tồn lõi, cải thiện hạ tầng và kiểm soát xây dựng.
Trong giai đoạn đầu, Hà Nội ưu tiên trục đại lộ cảnh quan hai bên sông, công viên công cộng tại phường Phú Thượng, công viên bãi sông tại phường Hồng Hà và khu “Phòng khách đô thị”. Ranh giới và phương án cụ thể sẽ tiếp tục được làm rõ ở quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 và các dự án tiếp theo. Thành công vì thế sẽ phụ thuộc vào công khai phương án, bảo đảm tái định cư trước khi di dời và giữ nghiêm giới hạn thoát lũ.
