Thiếu gần 4 triệu sách giáo khoa: vấn đề không thể xem là “cục bộ”
Tình trạng sách giáo khoa thiếu là việc gần 4 triệu cuốn sách chưa được cung ứng đủ cho học sinh sau khai giảng năm học 2026-2027, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu toàn quốc, cho thấy các khâu dự báo, in ấn và cấp phát sách học đã không theo kịp biến động thực tế và ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình dạy và học của hàng triệu gia đình, nhà trường và học sinh. Nếu chỉ nhìn vào con số 1,5%, nhiều người dễ có cảm giác đây là một trục trặc nhỏ, mang tính kỹ thuật. Nhưng khi chuyển nó thành gần 4 triệu cuốn sách giáo khoa thiếu, câu chuyện lập tức mang màu sắc của một sự cố hệ thống: hàng loạt lớp học bắt đầu năm học mới khi học sinh chưa đủ sách trên tay. Điều đáng chú ý là các địa phương đã được yêu cầu rà soát nhu cầu sách từ cuối năm 2025, đầu năm 2026, phối hợp với đơn vị xuất bản để bảo đảm nguồn cung trước năm học mới.
Bộ Giáo dục nhận trách nhiệm, nhưng đâu là điểm nghẽn thật sự?
Năm học 2026-2027 là năm đầu tiên sử dụng thống nhất bộ sách "Kết nối tri thức với cuộc sống" trên cả nước. Việc chuyển sang một bộ sách giáo khoa duy nhất diễn ra song song với các chính sách hỗ trợ, cấp phát sách học ở một số địa phương, cùng quá trình sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức lại mạng lưới trường, lớp. Nhu cầu sách vì thế biến động mạnh trong thời gian ngắn, khiến kế hoạch in ấn ban đầu khó bám sát thực tế. Đến hết ngày 14/9, tổng nhu cầu sách được cập nhật là 245,94 triệu bản, trong khi kế hoạch in ban đầu chỉ 228,9 triệu bản; Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam mới cung ứng khoảng 236,60 triệu bản. Khoảng chênh còn thiếu 3.916.370 cuốn cho thấy công tác dự báo, tổng hợp và phân tích nhu cầu sách giáo khoa trong điều kiện mới chưa theo kịp thực tế, và việc đánh giá năng lực tổ chức sản xuất, quản trị, mạng lưới cung ứng của đơn vị xuất bản vẫn còn thiếu đầy đủ.
Tác động đến học sinh, phụ huynh và những cách “chữa cháy” tạm thời
Thiếu sách giáo khoa không chỉ là chuyện vài con số trên báo cáo; đó là những tiết học phải dựa vào vở ghi chép, bản photo, hoặc chia nhau từng cuốn sách. Từ giữa tháng 8, tình trạng sách giáo khoa thiếu cục bộ được phản ánh ở nhiều địa phương và duy trì cả sau khai giảng, khiến cơ quan quản lý phải liên tục rà soát và bổ sung nguồn sách. Việc học bị xô lệch: giáo viên khó giao bài, học sinh khó chuẩn bị bài, phụ huynh căng thẳng xoay xở mua sách. Trong thời gian chờ sách in, sách giáo khoa điện tử đã được cung cấp miễn phí; các cơ sở giáo dục khai thác tối đa sách tại thư viện và sách cũ còn dùng được để hạn chế ảnh hưởng đến việc học của học sinh. Các biện pháp này có ý nghĩa cứu nguy, nhưng cũng phơi bày sự phụ thuộc lớn của hệ thống vào sách in, nhất là với những gia đình không đủ điều kiện thiết bị, internet để sử dụng bản điện tử.
Giải pháp trước mắt: điều chuyển, in bổ sung và ưu tiên đối tượng yếu thế
Đối diện tình trạng sách giáo khoa thiếu, Bộ Giáo dục trách nhiệm đã được nêu rõ: Bộ Giáo dục và Đào tạo, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam và các địa phương cùng chịu trách nhiệm về sự cố này. Về mặt xử lý, Bộ yêu cầu điều chuyển sách giữa các vùng, tiếp tục in và cung ứng bổ sung theo nhu cầu thực tế, ưu tiên địa phương, cơ sở giáo dục và học sinh chưa đủ sách. Các trường nội trú tại vùng biên giới, trường vùng sâu vùng xa, khu vực khó khăn và học sinh thuộc diện được hỗ trợ, cấp hoặc cho mượn sách giáo khoa là nhóm được ưu tiên giải quyết trước. Nhà xuất bản được giao chuẩn bị phương án in, phát hành, điều chuyển sách giữa các vùng và xây dựng nguồn dự phòng, với mục tiêu bảo đảm đủ sách trước mốc thời gian cụ thể. Đồng thời, điểm bán, đường dây nóng và các kênh đặt hàng trực tuyến được yêu cầu công khai; Tổ công tác phản ứng nhanh cùng bộ phận thường trực 24/7 được duy trì đến hết tháng 9 để tiếp nhận và xử lý các trường hợp còn thiếu.
Từ sự cố sách giáo khoa thiếu đến yêu cầu cải tổ quy trình cấp phát sách học
Khủng hoảng gần 4 triệu cuốn sách giáo khoa thiếu không nên được xem là một tình huống bất thường rồi cho qua; nó là lời cảnh báo về một hệ thống dự báo và phân phối chưa đủ linh hoạt để đi cùng những thay đổi lớn trong chương trình, chính sách và tổ chức trường lớp. Khi một bộ sách thống nhất được áp dụng toàn quốc, quy trình cấp phát sách học càng phải dựa trên dữ liệu cập nhật liên tục và công cụ điều phối nhanh, thay vì những kế hoạch in cứng nhắc từ nhiều tháng trước. Để tránh lặp lại sự cố, ngành giáo dục cần xây dựng cơ chế “an toàn” với khả năng điều chỉnh sản lượng in theo thời gian thực, kho dự phòng đủ lớn ở các vùng và hệ thống số hóa giúp địa phương báo cáo nhu cầu nhanh, chính xác. Cùng với đó, việc phát triển và phổ biến sách giáo khoa điện tử như một kênh chính thức, thân thiện với học sinh, có thể giúp giảm phụ thuộc vào sách in khi xảy ra biến động. Bài học lần này rõ ràng: nhận trách nhiệm là cần, nhưng quan trọng hơn là thay đổi cấu trúc hệ thống để phụ huynh và học sinh không phải lo mỗi mùa khai giảng có đủ sách hay không.
