Sách giáo khoa khan hiếm là gì và vì sao đáng báo động?
Sách giáo khoa khan hiếm là tình trạng nguồn cung sách cho học sinh các cấp không đáp ứng kịp nhu cầu mua sắm trước thềm năm học mới, khiến phụ huynh phải đi nhiều nơi gom từng cuốn, nhà sách trống kệ, còn nhà xuất bản liên tục điều chuyển hàng nhưng vẫn không kịp lấp khoảng trống trên thị trường.
Điều đáng nói là hiện tượng này xuất hiện đúng vào cao điểm chuẩn bị cho năm học 2026-2027, khi cả nước bước vào giai đoạn dùng thống nhất một bộ sách giáo khoa thay cho ba bộ trước đây. Nhu cầu tăng mạnh, nhưng cung ứng lại giật cục: có nơi sách tiểu học tương đối ổn, trong khi sách THCS, THPT thiếu từ 1-5 đầu sách, thậm chí nhiều hơn. Ở một nhà sách tại Biên Hòa, lớp 6 chỉ có 3/13 đầu sách, lớp 11 có 6/31, lớp 12 vỏn vẹn 2/31. Khi học sinh đã tựu trường từ sáng 17-8 mà kệ sách vẫn trống trơn, đây không còn là trục trặc nhỏ mà là dấu hiệu của một hệ thống phân phối bị động, thiếu chuẩn bị.
Phụ huynh mua sách: hành trình “gom từng cuốn” và cái giá thời gian
Nếu muốn hiểu tác động thực sự của tình trạng thiếu sách, chỉ cần nhìn vào hành trình phụ huynh mua sách trong những ngày qua. Từ Hà Nội, TP.HCM đến Đồng Nai, Lâm Đồng…, cảnh quen thuộc là cha mẹ cầm danh sách, đi hết nhà sách này sang nhà sách khác để gom từng cuốn, thay vì mua trọn bộ ở một điểm như mọi năm.
Anh T.T. ở Hà Nội phải đi 3 nhà sách mới mua đủ 17 cuốn cho con vào lớp 10 chuyên Lý. Một phụ huynh ở Đồng Nai đi hai lần đến nhà sách lớn vẫn thiếu đúng cuốn Tiếng Việt 1 tập 1 cho con. Chị C.L ở TP.HCM kể phải ghé 6-7 nhà sách khu vực Thủ Đức cũ để săn bằng được một cuốn Tiếng Việt 1, còn các cuốn khác buộc phải mua qua kênh trực tuyến vì nơi nào cũng báo hết hàng. Những câu chuyện “toát mồ hôi” đi tìm sách không chỉ là nỗi bức xúc tức thời; nó cho thấy phụ huynh đang phải trả một cái giá thời gian và công sức quá lớn cho một việc lẽ ra phải đơn giản.
Nhà xuất bản Giáo dục nói gì khi đã in 220 triệu bản sách?
Trong khi phụ huynh than trời vì sách giáo khoa khan hiếm, Nhà xuất bản Giáo dục khẳng định đã làm hết sức. Đến ngày 15-8, đơn vị này cùng hệ thống phát hành đã cung ứng ra thị trường 220 triệu bản sách giáo khoa và 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo. Theo số liệu công bố, sản lượng sách giáo khoa đạt 148% so với cùng kỳ năm 2025, còn sách bài tập và sách tham khảo đạt 119%.
Vậy vì sao sản lượng tăng mạnh mà tình trạng thiếu sách vẫn diễn ra? Nhà xuất bản lý giải: nhu cầu mua dồn vào cuối tháng 7, đầu tháng 8; nhiều phụ huynh mua thêm bộ thứ hai cho con học ở nhà; các chương trình tặng sách cho thư viện trường học thu gom lượng lớn; một số trường chậm đặt mua chờ chính sách miễn, giảm nên học sinh phải tự đi mua lẻ, khiến nhu cầu tại các điểm bán phình to bất thường. Theo đơn vị này, 8 triệu bản sách giáo khoa và 2 triệu bản sách bài tập đang được gấp rút điều chuyển để “không để học sinh thiếu sách trước ngày khai giảng”.
Bài toán phía sau: từ thống nhất bộ sách đến những kệ sách trống trơn
Gốc rễ của tình trạng thiếu sách không chỉ là vài đợt hàng về chậm. Đây là năm đầu tiên cả nước chuyển từ ba bộ sang một bộ sách giáo khoa do Nhà xuất bản Giáo dục phát hành, khiến nhu cầu đổi sách tăng đột biến và tập trung. Điều này đặc biệt rõ ở Đồng Nai: những năm trước, các công ty sách và thiết bị trường học chia nhỏ lượng sách theo từng bộ; còn năm nay, cùng lúc phải đổi hoàn toàn sang sách mới với số lượng rất lớn nên đưa ra thị trường không kịp.
Ở nhiều địa phương, các nhà sách báo “cháy hàng”, kệ sách giáo khoa từ tiểu học đến THPT trống trơn, chỉ còn vài cuốn môn phụ hoặc sách bài tập. Có nơi, buổi sáng 17-8 – ngay khi học sinh lớp 1, lớp 5 đã tựu trường – nhiều nhà sách đồng loạt treo thông báo hết sách giáo khoa các cấp, chỗ nào còn thì chỉ là sách lẻ, không đủ bộ. Thực tế này cho thấy hệ thống phân phối đang chạy theo nhu cầu, thay vì chủ động dự báo theo danh mục sách đã được chốt từ trước. Khi dữ liệu tuyển sinh, sĩ số từng khối lớp đều có, việc để xảy ra thiếu cục bộ kéo dài là khó chấp nhận.
Không thể để phụ huynh tiếp tục “gánh” rủi ro thiếu sách
Từ những kệ sách trống ở Hà Nội, TP.HCM đến cảnh phụ huynh Đồng Nai, Lâm Đồng “gom” từng cuốn, một điều rõ ràng: tình trạng thiếu sách không thể được xem là “sự cố nhỏ” lặp lại mỗi mùa khai giảng. Khi năm học 2026-2027 được kỳ vọng đồng bộ chương trình, sách giáo khoa khan hiếm lại trở thành nút thắt đầu tiên, đẩy gánh nặng chuẩn bị học tập sang phụ huynh.
Giải pháp không thể dừng ở việc Nhà xuất bản Giáo dục điều chuyển thêm 8 triệu bản sách giáo khoa và 2 triệu bản sách bài tập “chữa cháy” mỗi khi kệ trống. Cần một cơ chế dự báo nhu cầu theo từng địa phương, tăng trách nhiệm đặt hàng sớm của trường học, đồng thời minh bạch hóa quy trình phân phối để tránh dồn cục vào những ngày sát tựu trường. Nếu hệ thống không thay đổi, năm nào phụ huynh cũng sẽ phải “chạy đôn chạy đáo” mua sách, và mỗi mùa khai giảng lại trở thành phép thử kiên nhẫn hơn là ngày hội đến trường của con trẻ.
