Dự trữ tính bằng tháng, không còn bằng năm
Yttri là một nguyên tố đất hiếm chịu nhiệt, được dùng trong lớp phủ động cơ phản lực, một số linh kiện ô tô và thiết bị phục vụ sản xuất bán dẫn; vì thế, thiếu hụt nguyên tố này có thể lan từ nhà máy vật liệu đến các ngành công nghiệp phụ thuộc vào chúng. Nhật Bản hiện chỉ còn lượng tồn kho đủ dùng trong vài tháng, theo thông tin do các quan chức chính phủ và lãnh đạo doanh nghiệp thương mại nước này cung cấp. Tokyo đã đề nghị Chính phủ Mỹ và các tập đoàn lớn của Mỹ gây sức ép để Trung Quốc nới lỏng kiểm soát xuất khẩu đất hiếm. Đây không phải lời kêu gọi mang tính phòng xa: quan chức Nhật Bản cảnh báo dự trữ đang giảm, còn các nỗ lực tiết kiệm nguyên liệu đã chạm giới hạn. Nếu nguồn cung yttri không được khơi thông hoặc thay thế kịp thời, tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng có thể xuất hiện từ cuối năm nay. Việc nguồn cung bị đẩy đến sát hạn báo động cho thấy các ngành công nghiệp hiện đại có thể mong manh thế nào trước một nguyên liệu ít được chú ý.
Một nguyên liệu, nhiều ngành bị đặt vào thế khó
Rủi ro không dừng ở các doanh nghiệp khai thác hay chế biến. Yttri được dùng trong lớp phủ bảo vệ động cơ phản lực, thiết bị sản xuất bán dẫn và một số linh kiện ô tô; kim loại này cũng tham gia vào sản xuất phương tiện giao thông. Với ngành hàng không, thiếu yttri có thể gây sức ép lên việc chế tạo động cơ và các bộ phận chịu nhiệt. Trong nhà máy chip, nguyên tố này được dùng để phủ buồng khắc plasma, khiến nguồn cung trở thành một mắt xích quan trọng của chuỗi cung ứng bán dẫn. Tác động có thể vượt khỏi Nhật Bản: chuỗi cung ứng quốc phòng của Mỹ phụ thuộc vào các linh kiện chứa yttri sản xuất tại Nhật. Vì thế, một đứt gãy tại nguồn nguyên liệu có thể kéo theo chậm trễ ở các ngành dân dụng lẫn quốc phòng. Người tiêu dùng có thể chưa thấy thiếu hụt ngay trên kệ hàng, nhưng áp lực lên sản xuất và giao hàng sẽ lan qua những sản phẩm quen thuộc.
Kiểm soát đất hiếm biến phụ thuộc thành đòn bẩy
Trung Quốc giữ vị thế chi phối trong khai thác và chế biến đất hiếm, nên hạn chế xuất khẩu có thể nhanh chóng tạo sức ép lên các nước phụ thuộc. Theo nguồn tin được dẫn trong các báo cáo, lượng đất hiếm Trung Quốc xuất sang Nhật Bản bị giới hạn ở mức tối thiểu; lượng xuất sang Mỹ cũng mới đạt khoảng hai phần ba mức được kỳ vọng. Căng thẳng Trung Quốc – Nhật Bản là một phần bối cảnh: Bắc Kinh tăng cường kiểm soát xuất khẩu sang Nhật sau phát biểu gây tranh cãi về Đài Loan của Sanae Takaichi khi bà còn là ứng viên thủ tướng. Điều đáng lo không chỉ là lượng hàng bị giữ lại, mà còn là việc một quyết định chính sách có thể làm đảo lộn kế hoạch sản xuất xuyên biên giới. Khi đất hiếm Nhật Bản khó thay thế trong thời gian ngắn, quyền kiểm soát nguồn đầu vào trở thành đòn bẩy thương mại và địa chính trị, đẩy doanh nghiệp vào thế phải cạnh tranh cho nguồn cung hữu hạn.
Washington có thể gây sức ép, nhưng không thể thay thế nguồn cung
Tokyo kỳ vọng Washington đưa vấn đề yttri vào các cuộc trao đổi với Bắc Kinh và khuyến khích doanh nghiệp Mỹ cùng lên tiếng. Hai nước đã lập một nhóm phản ứng nhanh về khoáng sản thiết yếu tại cuộc họp ở Washington tháng trước, cho thấy phối hợp song phương đã bắt đầu. Tuy nhiên, ngoại giao chỉ có thể mở thêm cửa cho hàng hóa; nó chưa tạo ra mỏ mới, năng lực chế biến thay thế hay kho dự trữ đủ lớn. Các quan chức Nhật Bản cảnh báo nếu Trung Quốc không đổi cách tiếp cận và đồng minh phương Tây không tìm được nguồn bổ sung, thiếu hụt có thể xảy ra ngay từ cuối năm nay. Bởi vậy, kỳ vọng Mỹ gây sức ép là phản ứng cấp bách nhưng không phải chiến lược an ninh nguồn cung hoàn chỉnh. Vụ việc phơi bày mức độ phụ thuộc của chuỗi cung ứng công nghiệp và quốc phòng vào đất hiếm. Kết luận rõ ràng: Nhật Bản cần vận động ngoại giao ngay, đồng thời đa dạng hóa nguồn cung và dự trữ trước khi vài tháng trở thành quá muộn.
