Cơ chế đặc thù cho hạ tầng APEC: Bước ngoặt hay ngoại lệ nguy hiểm?
Cơ chế đặc thù hạ tầng APEC 2027 tại Phú Quốc là hệ thống chính sách, thủ tục được Quốc hội cho phép áp dụng linh hoạt đối với các dự án phục vụ hội nghị, nhằm đẩy nhanh tiến độ, tháo gỡ vướng mắc về đất đai, giải phóng mặt bằng, thanh quyết toán, nhưng vẫn giữ yêu cầu tuân thủ pháp luật hiện hành và tăng cường hậu kiểm. Mấu chốt của câu chuyện không chỉ là xây xong công trình trước thời điểm APEC, mà là việc Việt Nam chấp nhận một “vùng thử nghiệm” thể chế để đo sức chịu đựng của khung pháp lý trong bối cảnh yêu cầu về tốc độ và chất lượng hạ tầng APEC 2027 ngày càng gấp gáp. Quốc hội đã thông qua Nghị quyết quy định cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý khó khăn, vướng mắc trong các dự án phục vụ APEC tại khu kinh tế đặc biệt Phú Quốc. Theo báo cáo do Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn trình bày, Chính phủ phải rà soát, sửa đổi dự thảo để xác định rõ phạm vi, đối tượng áp dụng, đồng thời bổ sung cơ chế thanh tra, giám sát, hậu kiểm và làm rõ trách nhiệm của Chính phủ, các bộ ngành, cùng tỉnh An Giang trong quá trình thực hiện. Điểm đáng chú ý là Nghị quyết không mở “cửa sau” cho mọi dự án, mà khoanh vùng rất cụ thể: các công trình đã tổ chức triển khai từ tháng 3/2025 đến trước ngày 18/5/2026, nằm trong danh mục Thủ tướng phê duyệt tại Quyết định 918, các hạng mục thuộc dự án thanh toán đối ứng cho nhà đầu tư BT Trung tâm Hội nghị APEC và cả hoạt động khai thác khoáng sản, tiếp nhận, xử lý chất thải phục vụ các dự án này. Cách định danh chặt chẽ này cho thấy cơ chế đặc thù Phú Quốc không phải “giấy thông hành” chung cho mọi hạ tầng APEC 2027, mà là giải pháp giải quyết những nút thắt đã xuất hiện và được nhận diện rõ ràng.
Lấn biển An Giang: Nhanh tiến độ nhưng phải giữ được kỷ luật ven bờ
Nếu có một “phòng thí nghiệm” thể chế rõ nhất trong Nghị quyết lần này thì đó chính là cơ chế lấn biển An Giang để tạo quỹ đất cho hạ tầng APEC 2027. Nghị quyết cho phép xây dựng trên khu đất hình thành từ hoạt động lấn biển trong dự án kè, san lấp mặt bằng Trung tâm Hội nghị APEC và các công trình chức năng tại khu kinh tế đặc biệt Phú Quốc, ngay cả khi thủ tục đất đai chưa hoàn tất. Đây là bước đi táo bạo, vì nó cho phép hạ tầng đi trước một phần pháp lý – điều vốn gây tranh cãi trong nhiều dự án ven biển. Theo quy định mới, trong giai đoạn dự án kè, san nền chưa nghiệm thu, chưa bàn giao toàn bộ, chưa xác định giá trị đất và chưa đủ điều kiện giao hoặc cho thuê, UBND tỉnh An Giang vẫn được phép phân kỳ giao, cho thuê từng phần diện tích đất lấn biển đã san nền cho nhà đầu tư triển khai Trung tâm Hội nghị APEC theo hợp đồng BT và các dự án, công trình chức năng khác. Quỹ đất này được giao theo hình thức không đấu giá quyền sử dụng đất, không đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư sử dụng đất – một ngoại lệ rất lớn so với cơ chế thông thường. Lợi ích thấy rõ: hạ tầng APEC không bị “cứng” vì vướng thủ tục, tiến độ thi công có thể chạy song song với quy trình pháp lý. Nhưng đi cùng đó là rủi ro về quản lý vùng ven biển, nếu phân kỳ giao đất mà thiếu kiểm soát về môi trường, san lấp, phòng cháy chữa cháy, an toàn lao động. Vì thế, Nghị quyết bổ sung cơ chế phối hợp giữa tỉnh An Giang và các bộ ngành trong xử lý chất thải xây dựng, khai thác khoáng sản, thẩm định, nghiệm thu dự án để bảo đảm an toàn môi trường, an toàn lao động và lợi ích Nhà nước.
Thanh toán bằng quỹ đất và bài toán minh bạch BT
Không thể hiểu đầy đủ Phú Quốc cơ chế đặc thù nếu bỏ qua cách Nhà nước thanh toán cho nhà đầu tư BT bằng quỹ đất lấn biển. Với phần đất lấn biển mà UBND tỉnh An Giang đã bàn giao cho nhà đầu tư dự án đối ứng trước khi Nghị quyết có hiệu lực, tỉnh được phép sử dụng làm quỹ đất thanh toán cho nhà đầu tư. Điều này mở đường cho việc “quy đổi” giá trị hạ tầng APEC sang giá trị đất, nhưng cũng khiến bài toán minh bạch và chống thất thoát trở nên nhạy cảm hơn bao giờ hết. Giá trị quỹ đất thanh toán được xác định theo giá đất cụ thể tại thời điểm phê duyệt thiết kế cơ sở của dự án đối ứng. Hợp đồng BT hoặc phụ lục phải ghi nhận khối lượng, giá trị công trình nhà đầu tư đã xây dựng, làm cơ sở để UBND tỉnh thanh toán bằng quỹ đất và xác nhận nhà đầu tư đã hoàn thành nghĩa vụ tài chính về đất. Chênh lệch giữa giá trị quyết toán cuối cùng của dự án BT và giá trị quỹ đất thanh toán phải được bù trừ theo luật về đầu tư PPP. Đây là cấu trúc thanh toán phức tạp, đòi hỏi năng lực định giá, kiểm toán và giám sát rất cao để tránh biến đất lấn biển thành “khoảng tối” tài chính. Theo Nghị quyết, hợp đồng BT và phụ lục cũng là căn cứ để cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất cho nhà đầu tư. Nhà đầu tư được thế chấp quyền sử dụng đất nhưng không được chuyển nhượng trong thời gian thế chấp, và phải hoàn thành đầy đủ nghĩa vụ tài chính với Nhà nước. Cấu trúc này giúp hạ tầng APEC 2027 có nguồn lực tài chính linh hoạt, song nếu thiếu kiểm soát, việc không đấu giá đất, không đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư rất dễ gây hoài nghi về tính công bằng của dự án phục vụ APEC.
Hậu kiểm thay tiền kiểm: Tăng tốc nhưng không buông lỏng kỷ cương
Điểm gây tranh luận lớn trong cơ chế đặc thù Phú Quốc là sự dịch chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm: một số thủ tục được miễn, giảm ở giai đoạn đầu, nhưng tăng cường kiểm tra, giám sát sau. Nghị quyết khẳng định việc miễn, giảm thủ tục theo cơ chế đặc thù – tức chuyển từ phê duyệt trước sang kiểm tra sau – “không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý”, chỉ áp dụng khi đã đáp ứng đầy đủ điều kiện, tiêu chí và không thay đổi, không miễn nghĩa vụ pháp lý của chủ đầu tư, nhà đầu tư, nhà thầu. Ở cấp độ vận hành, Chính phủ, các bộ ngành và UBND tỉnh An Giang có trách nhiệm giám sát, thanh tra, kiểm toán toàn bộ quá trình triển khai, bảo đảm Nghị quyết chỉ áp dụng đúng đối tượng, không mở rộng phạm vi, không tạo tiền lệ cho các trường hợp tương tự. Kiểm toán Nhà nước sẽ thực hiện kiểm toán quyết toán vốn đầu tư các dự án đầu tư công, PPP và giá trị quỹ đất thanh toán cho nhà đầu tư BT trước khi UBND tỉnh An Giang phê duyệt quyết toán tất cả dự án, công trình trong phạm vi Nghị quyết. Một mốc thời gian quan trọng cũng được đặt ra: trong vòng sáu tháng kể từ khi Nghị quyết có hiệu lực, các cơ quan, tổ chức, chủ đầu tư, nhà đầu tư, nhà thầu phải hoàn thiện hồ sơ, tài liệu làm căn cứ ghi nhận khối lượng, giá trị công trình đã thi công. Nếu cần thiết, UBND tỉnh An Giang có thể gia hạn một lần, tối đa sáu tháng. Sau khi Nghị quyết được ban hành, Chính phủ sẽ chỉ đạo UBND tỉnh và các cơ quan liên quan đánh giá đầy đủ vướng mắc, đề xuất giải pháp báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định chính sách xử lý tiếp theo. Trong bối cảnh thời gian chuẩn bị hạ tầng APEC 2027 không còn nhiều, việc đặt ra khung hậu kiểm chặt chẽ là nỗ lực rõ ràng để tăng tốc mà không đánh đổi kỷ luật pháp lý ven biển Phú Quốc.
Kết luận: Phú Quốc đang là bài thi lớn của cải cách thể chế
Nhìn tổng thể, Nghị quyết về Phú Quốc cơ chế đặc thù cho hạ tầng APEC 2027 là một bước đi dấn thân của hệ thống pháp luật: chấp nhận cho thủ tục “nén thời gian”, cho phép lấn biển An Giang được khai thác linh hoạt làm quỹ đất, để đổi lấy khả năng hoàn thành các dự án phục vụ APEC đúng tiến độ. Nhưng nó không phải là tấm thẻ miễn trách nhiệm, bởi các lớp giám sát, kiểm toán, hậu kiểm đã được thiết kế rõ ràng, cùng cam kết không mở rộng phạm vi áp dụng, không tạo tiền lệ cho các dự án khác. Vấn đề còn lại không nằm trên giấy, mà ở thực tiễn: liệu các cơ quan có đủ năng lực định giá đất lấn biển, kiểm soát môi trường ven bờ, phòng chống lợi ích nhóm trong thanh toán BT, hay không? Nếu làm tốt, Phú Quốc sẽ thành hình mẫu về cách một nền kinh tế đang phát triển có thể sử dụng cơ chế đặc thù để giải quyết nút thắt hạ tầng mà không phá vỡ nguyên tắc pháp lý. Nếu làm kém, APEC 2027 sẽ chỉ là điểm mốc cho một giai đoạn lấn biển thiếu kiểm soát. Bài thi này vì thế không chỉ của riêng An Giang, mà của cả hệ thống quản lý nhà nước.
