Cơ chế đặc thù APEC 2027 là gì và vì sao lại gây chú ý?
Cơ chế đặc thù APEC 2027 là một khung chính sách riêng, được Chính phủ đề xuất Quốc hội ban hành để tháo gỡ vướng mắc thủ tục cho các dự án phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tại Đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang, đồng thời vẫn giữ kỷ luật pháp lý, trách nhiệm giải trình và các yêu cầu về an toàn, chất lượng công trình. Cốt lõi của cơ chế đặc thù APEC 2027 là thừa nhận một thực tế: nhiều dự án Phú Quốc đã khởi công từ tháng 3/2025 đến trước ngày 18/5/2026 nhưng chưa kịp hoàn tất đầy đủ thủ tục pháp lý. Thay vì “thắng gấp” rồi để lỡ tiến độ APEC, Chính phủ chọn cách thiết kế một lối đi hợp pháp cho các dự án hạ tầng quan trọng này, song vẫn siết chặt các hàng rào kiểm soát.
Chính phủ tháo gỡ vướng mắc như thế nào cho các dự án Phú Quốc?
Sáng 3/8, tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất của Quốc hội khóa XVI, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn, thừa ủy quyền Thủ tướng, trình bày Tờ trình dự thảo Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù cho các dự án phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tại Đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Trọng tâm của cơ chế là cho phép các dự án đã thi công trong giai đoạn từ tháng 3/2025 đến trước ngày 18/5/2026 được tiếp tục thi công song song với việc hoàn thiện thủ tục pháp lý, thay vì buộc dừng chờ đủ giấy phép. Khối lượng công trình đã làm sẽ được ghi nhận làm căn cứ nghiệm thu, thanh toán và kiểm toán, nhưng đi kèm là yêu cầu phải đáp ứng đầy đủ quy chuẩn kỹ thuật, an toàn, môi trường và phòng cháy chữa cháy.
Một điểm đáng chú ý là cơ chế điều chỉnh quy hoạch, thủ tục đầu tư công, đầu tư kinh doanh theo quy trình rút gọn; không bắt buộc thi tuyển phương án kiến trúc với một số hạng mục; cho phép khối lượng khoáng sản đã khai thác trước khi cấp phép được tính vào tổng khối lượng được cấp phép hoặc được miễn thủ tục cấp phép nếu đã dừng khai thác. Với các dự án BT liên quan quỹ đất đối ứng, Nhà nước có thể giao đất từng phần, xác định giá trị đất theo giá cụ thể tại thời điểm phê duyệt thiết kế cơ sở, với thời hạn tính giá trị quyền sử dụng đất là 70 năm kể từ thời điểm bàn giao mặt bằng. Đây là cách tháo gỡ vướng mắc nhưng vẫn buộc nhà đầu tư gắn chặt lợi ích với tiến độ dự án.
Không buông lỏng quản lý: Cơ chế đặc thù không phải “tấm vé miễn tội”
Chiều 7/8, khi Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự thảo Nghị quyết, đa số đại biểu đồng thuận với sự cần thiết của cơ chế đặc thù, nhưng đồng thời yêu cầu thiết kế hàng rào kiểm soát chặt, không hợp thức hóa sai phạm và không tạo tiền lệ trong quản lý đầu tư công. Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh, việc miễn, giảm một số quy trình về quy hoạch, đất đai, khai thác khoáng sản, thủ tục đầu tư, xây dựng không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Đây là câu trả lời thẳng vào lo ngại rằng cơ chế đặc thù APEC 2027 có thể biến thành “lá chắn” cho các sai phạm trong quản lý dự án hạ tầng. Dự thảo còn quy định cơ chế miễn trừ trách nhiệm cho người đứng đầu và cán bộ tham gia dự án chỉ khi không có hành vi vụ lợi, tham nhũng hay tiêu cực.
Trong quản lý dự án hạ tầng, điểm quan trọng không chỉ là cho làm nhanh mà là giám sát nghiêm. Dự thảo nêu rõ trách nhiệm của HĐND, UBND tỉnh An Giang, các bộ, ngành, Kiểm toán Nhà nước, chủ đầu tư, nhà đầu tư và nhà thầu, đồng thời yêu cầu không để xảy ra trục lợi chính sách, bảo đảm chất lượng, tiến độ và nghĩa vụ tài chính với Nhà nước. Câu nói “Địa phương quyết, địa phương làm và địa phương chịu trách nhiệm” của Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho thấy tinh thần phân cấp đi cùng trách nhiệm giải trình. Đây không phải là quyền “thoát luật” mà là một hợp đồng trách nhiệm mới giữa Trung ương và địa phương.
Thời hạn 5 năm và bài toán hậu kiểm sau APEC
Một cơ chế đặc thù chỉ an toàn khi có “ngày hết hạn”. Chính phủ đề xuất Nghị quyết có hiệu lực trong 5 năm; các dự án đã áp dụng cơ chế đặc thù được tiếp tục thực hiện đến khi hoàn thành. Đây là cách giới hạn phạm vi tác động của cơ chế, tránh việc biến quy định tạm thời phục vụ APEC thành chuẩn mực dài hạn cho mọi dự án Phú Quốc. Bộ phận thẩm tra cũng cảnh báo rằng việc cho phép hoàn thiện thủ tục xây dựng sau khi đã thi công không chỉ là câu chuyện cải cách thủ tục hành chính, mà còn gắn chặt với kiểm soát chất lượng và an toàn công trình. Nếu không có hậu kiểm nghiêm túc, cơ chế đặc thù sẽ dễ trượt thành “đặc miễn” cho những công trình kém chất lượng.
Đoàn Chủ tịch Quốc hội đã yêu cầu cơ quan chủ trì tiếp tục rà soát, hoàn thiện dự thảo, làm rõ cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn của từng cơ chế; xác định chặt chẽ phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng và công khai tiêu chí xác định các dự án được hưởng cơ chế đặc thù. Đồng thời, cần nghiên cứu quy định chuyển tiếp đối với các thủ tục đang dở dang khi Nghị quyết hết hiệu lực, làm rõ cơ sở cho phép dự án tiếp tục thực hiện đến khi hoàn thành. Nếu không chuẩn bị kỹ bài toán hậu kiểm và giai đoạn chuyển tiếp, cơ chế đặc thù APEC 2027 rất dễ bị kéo dài dưới nhiều “tên gọi mới”, làm mờ ranh giới giữa ngoại lệ và quy tắc.
Cân bằng tốc độ và kỷ luật: Bài kiểm tra lớn cho quản lý dự án hạ tầng
APEC được các đại biểu Quốc hội đánh giá là sự kiện chính trị, đối ngoại đặc biệt quan trọng, trong khi quỹ thời gian chuẩn bị công trình không còn nhiều. Cơ chế đặc thù APEC 2027 vì vậy là lựa chọn thực dụng: chấp nhận một mức độ linh hoạt có kiểm soát để kịp tiến độ. Nhưng đó cũng là bài kiểm tra bản lĩnh quản lý dự án hạ tầng của cả hệ thống. Nếu thực hiện nghiêm, cơ chế này có thể trở thành minh chứng rằng Nhà nước có thể tháo gỡ vướng mắc mà không đánh đổi kỷ luật pháp lý. Nếu lỏng tay, nó sẽ trở thành tiền lệ nguy hiểm cho những ai muốn “lách luật” trong tương lai.
Thông điệp tích cực là: cơ chế đặc thù không phải tấm vé miễn tội, mà là một “hợp đồng thời gian” giữa Nhà nước, địa phương, nhà đầu tư và xã hội. Muốn giữ được niềm tin, mỗi bước nới thủ tục phải đi kèm một bước tăng cường minh bạch, giám sát và trách nhiệm cá nhân. Cách Chính phủ và Quốc hội thiết kế, còn cách An Giang cùng các chủ đầu tư thực thi cơ chế này sẽ cho thấy liệu chúng ta có thể hiện đại hóa quản lý dự án hạ tầng bằng luật lệ thông minh, thay vì chấp nhận sự tùy tiện được khoác áo “đặc thù” hay không.
