Cơ chế đặc thù hạ tầng cho APEC 2027 là gì – và vì sao phải quyết ngay lúc này
Cơ chế đặc thù hạ tầng cho APEC 2027 Việt Nam là tập hợp các quy định pháp lý tạm thời, được Quốc hội ban hành dưới dạng nghị quyết, nhằm tháo gỡ vướng mắc thủ tục cho các dự án hạ tầng phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tại Đặc khu Phú Quốc, cho phép thi công song song với hoàn thiện hồ sơ pháp lý nhưng vẫn duy trì kỷ luật, trách nhiệm giải trình và kiểm soát rủi ro ở mức chặt chẽ hơn thông lệ. Tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI đã dành các ngày 3/8 và 7/8 để nghe Tờ trình, Báo cáo thẩm tra và thảo luận dự thảo Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù cho các dự án phục vụ Tuần lễ Cấp cao APEC 2027 tại Đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Đây không phải là một động tác kỹ thuật; đó là lựa chọn chính trị cho thấy Quốc hội chấp nhận một mức linh hoạt thủ tục cao hơn để đổi lấy cam kết tiến độ cho sự kiện APEC 2027 Việt Nam.
Những nút thắt cần tháo gỡ: pháp luật đi sau, dự án phải chạy trước
Căn nguyên của nghị quyết đặc thù nằm ở chỗ hệ thống pháp luật hiện hành chưa kịp sửa đổi, bổ sung đồng bộ, trong khi các dự án hạ tầng phục vụ APEC 2027 buộc phải chạy trước thời gian. Nhiều dự án Phú Quốc đã được tổ chức thi công từ tháng 3/2025 đến trước ngày 18/5/2026, nhưng chưa hoàn tất đầy đủ thủ tục về đầu tư công, PPP, đất đai hay khai thác khoáng sản. Nếu áp mọi quy định một cách cứng nhắc, tiến độ sẽ phá sản, kéo theo rủi ro mất mặt trên trường quốc tế và lãng phí nguồn lực đã bỏ ra. Dự thảo nghị quyết được xây dựng để “tạo hành lang pháp lý xử lý kịp thời những vướng mắc phát sinh trong quá trình triển khai các dự án, nhất là đối với những công trình phải thi công theo yêu cầu tiến độ trước khi hoàn tất đầy đủ các thủ tục pháp lý”. Nói thẳng, đây là cách hợp pháp hóa một thực tế: nhiều công trình đã phải khởi công trước khi thủ tục kịp hoàn chỉnh.
Cơ chế đặc thù cụ thể: giảm thủ tục, giữ kỷ luật
Dự thảo nghị quyết không dừng ở khẩu hiệu “tháo gỡ vướng mắc” mà liệt kê rõ các cơ chế đặc thù hạ tầng để đảm bảo tiến độ APEC 2027 Việt Nam. Trước hết, các công trình vẫn được tiếp tục thi công trong khi hoàn thiện thủ tục, miễn là quản lý chặt chất thải xây dựng và hoàn trả mặt bằng sau khi công trình hoàn thành. Các dự án đã thi công nhưng nay đã đủ thủ tục sẽ được ghi nhận kết quả, tránh tình trạng “làm rồi mà vẫn coi như chưa có gì”. Những dự án còn thủ tục dang dở được áp dụng quy trình đơn giản, rút gọn: điều chỉnh quy hoạch theo thủ tục rút gọn, thực hiện đầu tư công và đầu tư kinh doanh theo thủ tục đặc biệt, không phải thi tuyển phương án kiến trúc, khối lượng khoáng sản đã khai thác được tính vào tổng khối lượng cấp phép sau này hoặc được miễn cấp phép nếu đã dừng khai thác. Đây là sự cắt giảm trực diện các rào cản hành chính từng khiến nhiều dự án Phú Quốc tắc nghẽn.
Phú Quốc ở tâm điểm: cơ hội bứt phá hay phép thử kỷ luật?
Trọng tâm của nghị quyết là khu vực Đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang, nơi tập trung các dự án, công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027. Không chỉ hạ tầng hội nghị, các dự án đối ứng trong hợp đồng BT cũng được “cởi trói”: được giao đất từng phần, giá trị quỹ đất thanh toán cho nhà đầu tư được xác định theo giá đất cụ thể tại thời điểm phê duyệt hồ sơ thiết kế cơ sở, thời gian tính giá trị quyền sử dụng đất của quỹ đất là 70 năm kể từ khi bàn giao mặt bằng. Đây là ưu đãi lớn, nhưng cũng là phép thử cho năng lực quản trị rủi ro của địa phương. Nếu thực thi lỏng lẻo, cơ chế đặc thù dễ bị hiểu là “đặc quyền”; nếu đi kèm kỷ luật, minh bạch và kiểm toán nghiêm, Phú Quốc có thể biến APEC 2027 thành cú hích dài hạn cho hạ tầng và kinh tế địa phương.
Giảm sợ trách nhiệm để tăng tốc tiến độ – nhưng không nới lỏng trách nhiệm
Một nút thắt ít được nói ra nhưng rất thực: tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm khiến nhiều cán bộ né quyết định. Dự thảo nghị quyết được xây dựng để “khuyến khích đổi mới sáng tạo, bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung và nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực”. Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết nghị quyết quy định cơ chế miễn trừ trách nhiệm cho người đứng đầu và những người tham gia xây dựng, thẩm tra, thẩm định, triển khai thực hiện nếu không vụ lợi, không tham nhũng trong quá trình thực hiện công vụ. Song song, trách nhiệm kiểm soát không hề nhẹ đi: Chính phủ phải theo dõi, kiểm tra, thanh tra, đánh giá, kiểm soát rủi ro; các bộ ngành hướng dẫn nghiệp vụ và thanh tra trong phạm vi của mình; Kiểm toán Nhà nước kiểm toán báo cáo quyết toán trước khi UBND tỉnh An Giang phê duyệt. Nói cách khác, cơ chế đặc thù không phải tấm “giấy miễn trừ” cho sai phạm, mà là cơ chế giảm rủi ro pháp lý cho những quyết định vì tiến độ và lợi ích chung.
Kết luận: phải biến cơ chế đặc thù thành kỷ luật mới về tiến độ
Dự kiến nghị quyết về cơ chế đặc thù sẽ có hiệu lực trong một thời hạn xác định, với các đề xuất nêu con số 3 năm và 5 năm cho phạm vi áp dụng. Khoảng thời gian này là đủ để APEC 2027 Việt Nam hoàn tất hạ tầng trọng yếu, nhưng chỉ có ý nghĩa nếu nó được biến thành kỷ luật mới về tiến độ: dự án phải xong đúng kế hoạch, hồ sơ phải minh bạch, trách nhiệm phải được gắn tên. Lợi ích của cơ chế đặc thù hạ tầng cho các dự án Phú Quốc là rõ ràng: tháo gỡ vướng mắc thủ tục, cho phép tiếp tục thi công, cắt giảm các bước hành chính không còn phù hợp, đồng thời giữ nguyên các tầng kiểm tra và kiểm toán độc lập. Điều còn lại không nằm ở câu chữ của nghị quyết, mà nằm ở cách địa phương, nhà đầu tư và các cơ quan trung ương biến cơ chế tạm thời này thành cú hích dài hạn cho chất lượng làm chính sách và triển khai dự án hạ tầng sau APEC 2027.
