Từ bùng nổ quy mô đến ưu tiên chất lượng trái phiếu xanh
Trái phiếu xanh Việt Nam là kênh huy động vốn trên thị trường vốn, trong đó số tiền thu được cam kết dành cho các dự án thân thiện với môi trường, góp phần giảm phát thải, thúc đẩy năng lượng sạch và phát triển bền vững, đồng thời tuân theo các chuẩn mực công bố thông tin và đánh giá độc lập về tác động môi trường của dòng vốn. Thị trường trái phiếu xanh Việt Nam sau 5 năm được đánh giá đã bước sang giai đoạn mới: từ ưu tiên mở rộng quy mô sang nâng chất thị trường, với cột mốc rõ nhất là năm 2025. Giá trị phát hành mới bằng nội tệ giảm xuống 3.407 tỷ đồng, chỉ còn 5 giao dịch so với năm trước, nhưng tất cả đều đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và được đánh giá độc lập trước phát hành. Đây không phải là bước lùi, mà là sự chọn lọc cần thiết.
“Tăng chất, giảm lượng”: Tín hiệu lành mạnh của tài chính xanh
Điểm đáng nói của trái phiếu xanh Việt Nam trong năm chuyển bước này là sự chấp nhận hy sinh tăng trưởng số lượng để ưu tiên chất lượng giao dịch. Báo cáo thị trường mô tả xu hướng bằng cụm từ "tăng chất, giảm lượng" – một lựa chọn hiếm thấy trên thị trường vốn vốn quen với tâm lý chạy theo quy mô. Sự sụt giảm phát hành mới từ 10.325 tỷ xuống 3.407 tỷ đồng đi cùng với việc đa dạng hóa tổ chức phát hành, gia tăng sự tham gia của khối doanh nghiệp phi tài chính và cải thiện thực hành công bố thông tin. Trái phiếu xanh không còn là “sân chơi” riêng của các định chế tài chính mà mở rộng sang sản xuất, quản lý nước và hạ tầng, với những kỳ hạn dài như trái phiếu dự án xanh 20 năm của Xuân Mai - Hà Nội được xem là một trong những kỳ hạn dài nhất hơn một thập kỷ qua.
Nhu cầu vốn xanh khổng lồ: Cơ hội nhưng không tự đến
FiinRatings và các đối tác kỹ thuật nhận định Việt Nam cần khoảng 368 tỷ USD tài chính xanh và vốn chuyển đổi tới năm 2040. Con số này cho thấy dư địa phát triển thị trường trái phiếu xanh còn rất lớn, nhưng cơ hội không tự biến thành dòng vốn nếu cấu trúc thị trường và khung pháp lý không bắt kịp. Hiện thị trường trái phiếu xanh Việt Nam vẫn vận hành chủ yếu dựa trên động lực tự nguyện của doanh nghiệp và ngân hàng, thay vì các yêu cầu bắt buộc từ cơ quan quản lý. Đó là mặt tích cực vì tạo không gian thử nghiệm linh hoạt, nhưng cũng đặt rủi ro thiếu chuẩn mực thống nhất. Tín dụng xanh đã tăng lên 780 nghìn tỷ đồng và chiếm 4,2% tổng dư nợ, tăng bình quân trên 20%/năm giai đoạn 2017–2024. Nếu trái phiếu xanh không kịp “bắt sóng”, phần lớn nhu cầu vốn xanh bền vững sẽ tiếp tục dồn vào hệ thống ngân hàng, làm hạn chế vai trò của thị trường vốn trong chuyển đổi xanh.
Nền tảng pháp lý: Chìa khóa để khơi thông dòng vốn xanh bền vững
Điểm sáng quan trọng của năm chuyển dịch là việc ban hành Danh mục phân loại xanh quốc gia (Green Taxonomy), được đánh giá là bước tiến trong chuẩn hóa phân loại tín dụng và trái phiếu xanh trong hệ thống ngân hàng và thị trường vốn. Theo báo cáo, Green Taxonomy theo Quyết định 21 giúp làm rõ tiêu chí phân loại đối với tổ chức phát hành và bên cho vay, giảm tình trạng "rửa xanh" và tăng niềm tin của nhà đầu tư. Song song, chính sách thuế mới miễn thuế thu nhập từ lãi trái phiếu xanh và một số giao dịch liên quan được xem là cú hích trực tiếp cho nhà đầu tư. Những động thái pháp lý này cho thấy cơ quan quản lý đã bắt đầu coi tài chính xanh là cấu phần trung tâm của chiến lược tăng trưởng, thay vì một trào lưu nhất thời. Hệ thống ngân hàng được nhấn mạnh giữ vai trò quan trọng trong việc khơi thông dòng vốn cho các dự án thân thiện với môi trường, hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.
Từ ưu đãi ngân hàng đến yêu cầu thị trường vốn nâng chất
Nhiều ngân hàng thương mại đã không chờ thị trường trái phiếu xanh trưởng thành mới hành động. Các chương trình tín dụng xanh ưu đãi được triển khai quy mô, như gói 5.000 tỷ đồng với lãi suất 0% trong ba tháng đầu của TPBank cho các hạng mục năng lượng tái tạo, giao thông và nông nghiệp bền vững, hay việc BIDV giảm tới 1,5% lãi suất cho dự án nước sạch đủ điều kiện. Những chương trình này vừa tạo lợi thế cạnh tranh khác biệt, vừa trực tiếp bơm vốn xanh bền vững vào nền kinh tế. Nhưng nếu chỉ dựa vào ngân hàng, chi phí vốn dài hạn cho các dự án hạ tầng xanh, năng lượng sạch sẽ khó tối ưu. Trái phiếu xanh cần nhanh chóng tận dụng nền tảng pháp lý mới để mở rộng phát hành ra công chúng, thay vì phụ thuộc quá nhiều vào phương thức riêng lẻ. Khi đó, nhà đầu tư cá nhân và tổ chức sẽ có thêm lựa chọn minh bạch, còn doanh nghiệp sẽ tiếp cận được nguồn vốn dài hạn phù hợp với chu kỳ dự án.
