Nghịch lý ung thư Việt Nam: Khi máy móc đi trước, người bệnh đi sau
Nghịch lý ung thư Việt Nam là tình trạng hệ thống thiết bị chẩn đoán ung thư và điều trị hiện đại không thua kém các nước phát triển nhưng phần lớn bệnh nhân vẫn được phát hiện ung thư muộn, dẫn đến điều trị khó khăn, tốn kém và tỷ lệ sống sót thấp hơn, phản ánh vấn đề nằm ở cách xã hội tổ chức sàng lọc ung thư sớm và khả năng tiếp cận dịch vụ y tế hơn là ở bản thân công nghệ.
Theo số liệu quốc tế, năm 2022 Việt Nam có 180.480 ca ung thư mới và 120.184 ca tử vong do ung thư, với tỷ suất mắc 150,8/100.000 dân và tỷ suất tử vong 99/100.000 dân. Những con số khô khan này nói lên một thực tế nhức nhối: chúng ta phát hiện bệnh quá trễ. Điều trớ trêu là, theo GS Mai Trọng Khoa, năng lực chẩn đoán và điều trị ung thư đang tăng nhanh, thiết bị sàng lọc ung thư sớm đã rất hiện đại, nhưng nhiều người vẫn đến viện khi bệnh đã ở giai đoạn muộn. Vấn đề không còn là “có đủ máy hay không”, mà là làm sao người dân bước qua cánh cửa bệnh viện đủ sớm.
Thiết bị chẩn đoán ung thư không thua kém, nhưng vì sao vẫn thua ngay trên sân nhà?
Một trong những luận điểm cần nhấn mạnh là Việt Nam đã làm chủ nhiều kỹ thuật hiện đại trong chẩn đoán, sàng lọc và điều trị ung thư. Như lời GS Mai Trọng Khoa: “Thiết bị chẩn đoán và điều trị, đặc biệt là các thiết bị sàng lọc phát hiện sớm ung thư ở Việt Nam không hề thua kém các nước phát triển”. Máy chụp hiện đại, phòng xạ trị tiên tiến, hệ thống xét nghiệm chính xác – tất cả đều đã có mặt tại các bệnh viện tuyến trung ương, thành phố lớn.
Song, sở hữu thiết bị chẩn đoán ung thư tối tân không đồng nghĩa với việc bệnh nhân được chẩn đoán sớm. Ở các bệnh viện lớn, một tỷ lệ đáng kể bệnh nhân vẫn đến khi bệnh đã tiến triển. Khi ung thư bị phát hiện muộn, điều trị trở nên rất khó, chi phí cao, hiệu quả không lớn, kéo theo gánh nặng tinh thần và kinh tế cho cả gia đình. Vấn đề nằm ở chỗ chúng ta đã đầu tư mạnh cho “phần cứng” nhưng chưa giải quyết triệt để “phần mềm” – cách tổ chức sàng lọc ung thư sớm, khuyến khích người dân khám định kỳ và phân bổ nguồn lực y tế công bằng hơn.
Rào cản chẩn đoán ung thư: Sợ khám, thiếu tiền, xa bệnh viện
Nếu muốn hiểu vì sao phát hiện ung thư muộn vẫn phổ biến, phải nhìn thẳng vào các rào cản chẩn đoán ung thư ăn sâu trong đời sống. Đầu tiên là tâm lý né tránh. Dù thông tin về ung thư ngày càng nhiều, không ít người vẫn sợ đi khám vì lo “biết bệnh lại thêm lo”. Họ chỉ tới bệnh viện khi xuất hiện triệu chứng rõ rệt – thời điểm mà ung thư giai đoạn sớm thường đã kịp chuyển sang giai đoạn muộn. Đây là cách nghĩ nguy hiểm, vì ung thư giai đoạn đầu có thể ít hoặc không có triệu chứng.
Thứ hai là chi phí khám và điều trị – một rào cản nặng nề với người thu nhập thấp. Ngay cả khi muốn sàng lọc ung thư sớm, nhiều người vẫn phải ưu tiên miếng cơm manh áo trước. Thứ ba là chênh lệch vùng miền: ở các thành phố lớn, máy móc, bác sĩ chuyên khoa và dịch vụ sàng lọc khá sẵn; còn vùng sâu vùng xa, tiếp cận thiết bị hiện đại và bác sĩ ung bướu vẫn rất hạn chế. Khi người dân phải di chuyển xa, nghỉ làm, tốn thêm chi phí đi lại, việc trì hoãn khám bệnh gần như là lựa chọn “bị ép buộc”.
Không chỉ tuyên truyền: Cần một chiến lược chủ động sàng lọc ung thư sớm
Giải pháp không thể dừng ở khẩu hiệu “ung thư không phải là dấu chấm hết” nếu đa số ca bệnh vẫn phát hiện ở giai đoạn muộn. Theo GS Mai Trọng Khoa, mục tiêu không phải là giảm số ca được phát hiện, mà là giảm tỷ lệ tử vong. Điều đó đồng nghĩa với việc phải đẩy mạnh sàng lọc ung thư sớm, phát hiện bệnh khi cơ hội chữa khỏi còn cao. Khi năng lực chẩn đoán tốt hơn và người dân đi khám nhiều hơn, số ca phát hiện tăng lên chưa chắc là tín hiệu xấu – miễn là chúng ta bắt được bệnh ở giai đoạn sớm.
Muốn vậy, Việt Nam cần vừa tăng cường truyền thông để người dân hiểu đúng vai trò của sàng lọc, giảm tâm lý né tránh khám bệnh, vừa thu hẹp khoảng cách về nhân lực, thiết bị và dịch vụ y tế giữa các vùng miền. Chính sách y tế phải hướng tới việc mọi người dân, dù ở đâu, đều có thể tiếp cận dịch vụ phát hiện sớm phù hợp. Chỉ khi coi sàng lọc định kỳ là một phần đời sống bình thường, thay vì “chuyện không may”, chúng ta mới có thể biến những chiếc máy hiện đại thành cơ hội sống thực sự cho bệnh nhân ung thư.
