Nghịch lý ung thư muộn trong bối cảnh máy móc hiện đại
Nghịch lý ung thư muộn là tình trạng một hệ thống y tế đã sở hữu thiết bị chẩn đoán ung thư sớm, sàng lọc ung thư và điều trị hiện đại tương đương các nước phát triển, nhưng đa số bệnh nhân vẫn chỉ được phát hiện khi bệnh đã ở giai đoạn muộn, làm tăng chi phí, giảm hiệu quả điều trị và khiến tỷ lệ tử vong vì ung thư duy trì ở mức cao kéo dài. Trong bức tranh đó, Việt Nam là ví dụ điển hình: năng lực máy móc, kỹ thuật và đội ngũ chuyên gia tiến bộ rõ rệt, trong khi kết quả cuối cùng – số người sống sót – lại không cải thiện tương xứng. Theo dữ liệu GLOBOCAN, chưa đầy 200.000 ca ung thư mới mỗi năm đã đi kèm hơn 100.000 ca tử vong, cho thấy vấn đề nằm ở cách người bệnh bước vào hệ thống, không phải ở công nghệ đang chờ sẵn bên trong.
Thiết bị ung thư không thua kém, nhưng nút thắt nằm ở cánh cửa bệnh viện
Theo GS Mai Trọng Khoa, Việt Nam hiện đã làm chủ nhiều kỹ thuật hiện đại trong chẩn đoán, sàng lọc và điều trị ung thư, với thiết bị ung thư Việt Nam "không hề thua kém các nước phát triển". Hình ảnh phòng máy hiện đại tại các cơ sở lớn chứng minh hệ thống chẩn đoán hình ảnh, xét nghiệm chuyên sâu, xạ trị, y học hạt nhân đã có mặt và được khai thác bởi đội ngũ nhân lực được đào tạo bài bản. Vấn đề là: những công nghệ đó đang hoạt động như hệ thống cứu hỏa đặt giữa thành phố, nhưng đám cháy chỉ được báo tin khi đã lan ra cả khu phố. Nhiều bệnh nhân được ghi nhận đến khám khi khối u đã tiến triển, xâm lấn, di căn. Khi phát hiện ung thư muộn như vậy, điều trị trở nên khó khăn, tốn kém và tỷ lệ đáp ứng thấp, khiến người dân dễ nhìn ung thư như bản án hơn là bệnh có thể kiểm soát.
Tâm lý né khám và bất bình đẳng tiếp cận: hai rào cản lớn
Điểm dễ bị đổ lỗi là “ý thức người dân”, nhưng nếu chỉ dừng ở đó, chúng ta bỏ qua cấu trúc gây ra tâm lý né sàng lọc ung thư. GS Mai Trọng Khoa chỉ ra một bộ phận người dân ngại đi khám vì sợ phát hiện bệnh, chỉ đến bệnh viện khi triệu chứng đã rõ ràng. Đó không chỉ là nỗi sợ cá nhân mà còn là nỗi sợ chi phí điều trị vượt quá khả năng, nỗi sợ phải bỏ công việc để đi lại, xếp hàng, chờ đợi. Ở vùng sâu, vùng xa, người dân đối mặt thêm khoảng cách địa lý, thời gian di chuyển và việc thiếu trang thiết bị, bác sĩ chuyên khoa, khiến chẩn đoán ung thư sớm trở thành đặc quyền của đô thị hơn là quyền sức khỏe toàn dân. Khi hệ thống yêu cầu người dân "chủ động đi khám" nhưng không giải quyết bài toán tiếp cận, thông điệp đó khó có sức thuyết phục. Chính sự bất bình đẳng này nuôi dưỡng vòng xoáy phát hiện ung thư muộn.
Số ca mới tăng không đáng sợ bằng tỷ lệ tử vong luôn cao
Theo công bố GLOBOCAN, năm 2022 Việt Nam ghi nhận 180.480 ca ung thư mới và 120.184 ca tử vong, với tỷ suất mắc 150,8/100.000 dân và tử vong 99/100.000 dân. Dữ liệu mới hơn cho thấy mỗi năm có 177.404 ca mới và hơn 111.000 người tử vong, tức tỷ lệ tử vong/mắc mới khoảng 63%, trong khi ở các nước phát triển chỉ 35–40%. Đây là khác biệt đáng báo động: thế giới có thể chấp nhận số ca ung thư tăng nhưng nỗ lực kéo tỷ lệ tử vong đi ngang hoặc giảm, còn Việt Nam chứng kiến cả hai đường cong cùng đi lên. Như GS Mai Trọng Khoa nhấn mạnh, điều hệ trọng không phải là số ca được chẩn đoán tăng, mà là làm sao để đa số các ca đó được chẩn đoán ở giai đoạn sớm. Nếu không thay đổi cách phát hiện và tiếp cận điều trị, mọi đầu tư máy móc sẽ tiếp tục bị tiêu hao vào các ca quá muộn.
Muốn giảm tử vong, phải xây hệ sinh thái sàng lọc chứ không chỉ mua máy
Câu trả lời cho nghịch lý ung thư muộn không nằm trong phòng máy thêm một thiết bị mới, mà ở cách hệ thống tổ chức con đường để người dân bước vào sàng lọc ung thư. Điều đó đồng nghĩa vừa phải thay đổi thông điệp truyền thông – làm cho người dân hết sợ khám, hiểu rằng đi sàng lọc là để tăng khả năng chữa khỏi và giảm gánh nặng chi phí – vừa phải thu hẹp khoảng cách về nhân lực, thiết bị và dịch vụ giữa các vùng miền. Bài toán chi trả, phân tuyến, tổ chức chương trình sàng lọc theo nhóm nguy cơ phải được tính cùng nhau, thay vì giao hết trách nhiệm cho cá nhân tự "ý thức". Nếu mục tiêu là kéo tỷ lệ tử vong xuống, nhà quản lý y tế cần coi chẩn đoán ung thư sớm là dịch vụ cơ bản và tiếp cận công bằng như tiêm chủng, thay vì để nó tồn tại như lựa chọn của người có điều kiện kinh tế và sống gần bệnh viện lớn.
