Nghịch lý ung thư: máy móc hiện đại, bệnh nhân vẫn phát hiện muộn
Nghịch lý ung thư tại Việt Nam là tình trạng hệ thống máy móc chẩn đoán ung thư hiện đại ngang tầm nhiều nước phát triển, nhưng phần lớn bệnh nhân vẫn phát hiện ung thư muộn, khiến tỷ lệ tử vong ung thư cao và hiệu quả điều trị bị hạn chế, phản ánh vấn đề không nằm ở công nghệ y tế mà ở cách hệ thống và người dân sử dụng cơ hội sàng lọc ung thư sớm để được chẩn đoán ung thư đúng thời điểm. Việt Nam mỗi năm ghi nhận khoảng 177.404 ca ung thư mới và hơn 111.000 người tử vong, tương ứng tỷ lệ tử vong/mắc mới gần 63%. Con số này cao hơn rõ rệt so với mức 35-40% ở Mỹ, Anh, Nhật Bản, dù nước ta đã làm chủ nhiều kỹ thuật hiện đại trong chẩn đoán, sàng lọc và điều trị ung thư. Sự bất cân đối ấy không thể giải thích bằng thiếu thốn thiết bị; nó phơi bày những rào cản tâm lý, kinh tế và hệ thống khiến người bệnh chậm bước chân đến bệnh viện.
Tỷ lệ tử vong ung thư cao: gốc rễ nằm ở thời điểm chẩn đoán
Nhìn vào các con số, vấn đề rõ ràng không phải chúng ta có ít ca ung thư, mà là phát hiện ung thư muộn khiến tỷ lệ tử vong ung thư bị đẩy lên mức đáng báo động. Theo dữ liệu GLOBOCAN, Việt Nam mỗi năm ghi nhận 177.404 ca ung thư mới và hơn 111.000 người tử vong; năm 2022 con số tương ứng là 180.480 ca mới và 120.184 ca tử vong, với tỷ suất tử vong 99/100.000 dân. Khi đa số bệnh nhân chỉ đến viện lúc khối u đã tiến triển, điều trị trở nên khó khăn, tốn kém và tỷ lệ điều trị thành công giảm rõ rệt. Đây là câu chuyện về thời điểm chẩn đoán ung thư: cùng một hệ thống máy móc, nếu người bệnh được chẩn đoán ở giai đoạn sớm, tỷ lệ sống sẽ khác hoàn toàn. Mục tiêu hợp lý không phải là làm cho số ca ung thư được phát hiện giảm bằng mọi giá, mà là khiến ngày càng nhiều trường hợp được phát hiện sớm hơn để kéo giảm tỷ lệ tử vong.
Máy móc không thiếu nhưng sàng lọc ung thư sớm vẫn bị bỏ qua
Một nghịch lý khác là Việt Nam đã đầu tư mạnh vào thiết bị sàng lọc ung thư sớm, song văn hóa chủ động khám vẫn chưa hình thành rộng khắp. Các bệnh viện lớn đã có hệ thống chụp cắt lớp, SPECT, robot phẫu thuật và nhiều kỹ thuật y học hạt nhân, xạ trị hiện đại; chuyên gia đánh giá những thiết bị chẩn đoán ung thư và điều trị tại đây không hề thua kém nhiều nước phát triển. Nhưng có thiết bị hiện đại không đồng nghĩa bệnh nhân được phát hiện ung thư ở giai đoạn sớm. Tại tuyến trung ương, số người đến khám khi khối u đã tiến triển vẫn rất nhiều. Sàng lọc ung thư sớm vì thế bị biến thành dịch vụ «tùy chọn» cho số ít người quan tâm sức khỏe, thay vì trở thành thói quen y tế cộng đồng. Khi hệ thống công nghệ đi trước nhưng hành vi người dân đi sau, lợi thế của chẩn đoán ung thư hiện đại bị triệt tiêu ngay tại cửa bệnh viện.
Tâm lý né tránh, bất bình đẳng tiếp cận và chi phí: những rào cản vô hình
Lý do người Việt phát hiện ung thư muộn không chỉ là thiếu thông tin y khoa, mà là cả một mạng lưới rào cản vô hình. Một bộ phận người dân ngại đi khám vì sợ phát hiện bệnh, chọn chờ đến khi triệu chứng rõ rệt mới tới cơ sở y tế. Trong khi đó, nhiều dạng ung thư tiến triển âm thầm, giai đoạn thuận lợi nhất cho điều trị trôi qua không dấu vết. Chi phí khám và điều trị được cảm nhận là gánh nặng, khiến những người có hoàn cảnh kinh tế khó khăn càng né sàng lọc ung thư sớm. Bất bình đẳng vùng miền làm tình hình tệ hơn: ở đô thị, người dân tiếp cận thông tin và dịch vụ chẩn đoán ung thư dễ hơn, còn vùng sâu vùng xa lại thiếu thiết bị, bác sĩ chuyên khoa và thời gian để đi khám định kỳ. Khi sợ hãi, nghèo khó và khoảng cách địa lý cùng cộng hưởng, việc phát hiện ung thư muộn gần như trở thành định mệnh đối với không ít gia đình.
Muốn giảm tử vong, phải tạo bước ngoặt về phát hiện sớm và tiếp cận y tế
Nếu chấp nhận để bệnh nhân tiếp tục đến viện muộn, mọi đầu tư vào máy móc sẽ chỉ là cuộc chạy đua mất cân đối. Việt Nam cần một hướng đi mang tính bước ngoặt: xây dựng chương trình sàng lọc ung thư sớm có hệ thống, tăng truyền thông để người dân hiểu giá trị của chẩn đoán ung thư ở giai đoạn đầu và vượt qua tâm lý né tránh. Song song, chính sách y tế phải thu hẹp khoảng cách về nhân lực, thiết bị và dịch vụ giữa các vùng miền, để người dân nông thôn, vùng sâu vùng xa cũng có cơ hội phát hiện bệnh kịp thời. Bài toán ung thư hiện nay không còn là «có đủ máy móc hay không», mà là làm sao để người dân tiếp cận hệ thống y tế đủ sớm. Chỉ khi số bệnh nhân được chẩn đoán sớm tăng lên, tỷ lệ tử vong ung thư mới có cơ sở giảm bền vững, biến công nghệ hiện đại thành cơ hội sống chứ không phải con số thống kê lạnh lùng.
