Ung thư phổi phát hiện muộn: vấn đề không nằm ở máy móc
Ung thư phổi phát hiện muộn là tình trạng phần lớn người bệnh chỉ được chẩn đoán khi khối u đã ở giai đoạn III–IV, làm giảm cơ hội chữa khỏi, khiến điều trị phức tạp và kéo dài, đồng thời tạo gánh nặng lớn về chi phí, sức khỏe và tinh thần cho bệnh nhân, gia đình và hệ thống y tế.Ước tính khoảng 70-80% bệnh nhân ung thư phổi tại Việt Nam được chẩn đoán ở giai đoạn III hoặc IV. Đây không phải lỗi của thiết bị, bởi những năm gần đây nước ta đã làm chủ nhiều kỹ thuật chẩn đoán và sàng lọc ung thư hiện đại, trong đó có CT liều thấp giúp giảm khoảng 20% tỷ lệ tử vong do ung thư phổi so với chụp X-quang ngực. Nghịch lý nằm ở chỗ hệ thống có năng lực, nhưng bệnh nhân đến quá muộn.
Máy móc ngang tầm nước phát triển nhưng người bệnh không đến sớm
Theo dữ liệu quốc tế, Việt Nam ghi nhận 180.480 ca ung thư mới và 120.184 ca tử vong trong năm 2022, với tỷ suất mắc 150,8/100.000 dân và tỷ suất tử vong 99/100.000 dân. Trong bức tranh này, ung thư phổi nổi bật như một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu. Điều đáng nói: “những thiết bị sàng lọc phát hiện sớm ung thư ở Việt Nam không hề thua kém các nước phát triển”. Các bệnh viện tuyến trung ương đã có CT đa dãy, CT liều thấp, xét nghiệm sinh học phân tử, phòng xạ trị… nhưng số bệnh nhân ung thư phổi đến khám khi bệnh đã tiến triển vẫn rất lớn. Khi bệnh ở giai đoạn muộn, việc điều trị trở nên khó khăn, tốn kém và hiệu quả không cao, bất kể công nghệ hiện đại đến đâu. Bài toán không còn là “có đủ máy móc hay không”, mà là làm sao để người dân tiếp cận được hệ thống y tế đủ sớm.
Hút thuốc và các yếu tố nguy cơ: bản chất của ung thư phổi, không chỉ là lỗi của hệ thống
Nam giới mắc ung thư phổi nhiều hơn nữ và hút thuốc lá vẫn là yếu tố nguy cơ hàng đầu, đặc biệt ở nam. Khói thuốc chứa nhiều chất độc và chất gây ung thư; việc phơi nhiễm kéo dài làm tổn thương tế bào phổi và tích tụ biến đổi bất thường dẫn đến ung thư, nguy cơ tăng theo mức độ và thời gian hút thuốc. Tuy nhiên, câu chuyện không dừng ở người hút thuốc chủ động. Phụ nữ và người không hút thuốc vẫn mắc ung thư phổi do tiếp xúc khói thuốc thụ động, môi trường có hóa chất độc hại, ô nhiễm không khí, bụi mịn PM2.5, khói công nghiệp, khí thải giao thông, yếu tố di truyền hoặc các bệnh phổi mạn tính như lao, xơ phổi, viêm phổi tái diễn. Khi người dân chấp nhận yếu tố nguy cơ như một phần “bình thường” của cuộc sống đô thị, việc sàng lọc ung thư sớm bị xem nhẹ, và hệ quả là ung thư phổi phát hiện muộn trở thành quy luật đáng sợ hơn là ngoại lệ.
Vì sao sàng lọc ung thư sớm chưa được người dân coi trọng?
Dù đã có CT liều thấp và nhiều kỹ thuật sàng lọc ung thư sớm, người dân vẫn ngại đi kiểm tra khi còn khỏe. Một phần là tâm lý chủ quan: ung thư phổi thường không có triệu chứng rõ rệt ở giai đoạn đầu, nên ho khan, mệt mỏi, sút cân nhẹ dễ bị bỏ qua hoặc tự quy về tuổi tác, công việc. Bên cạnh đó, chi phí khám và điều trị là rào cản lớn với người thu nhập thấp. Không ít người chỉ đến viện khi đau ngực, ho ra máu hoặc khó thở rõ rệt – những dấu hiệu thường gắn với giai đoạn muộn. Ngoài ra, khả năng tiếp cận dịch vụ y tế giữa các vùng vẫn chưa đồng đều, dẫn tới người sống xa trung tâm khó tiếp cận chẩn đoán ung thư phổi sớm. Trong bối cảnh đó, các chiến dịch truyền thông về sàng lọc ung thư phổi sớm thường không đủ sức thay đổi hành vi nếu không đi kèm chính sách hỗ trợ và mạng lưới y tế cơ sở mạnh.
Giải pháp: từ kiểm soát hút thuốc đến mở rộng tiếp cận chẩn đoán ung thư phổi
Để thu hẹp khoảng cách giữa năng lực công nghệ và thực tế ung thư phổi phát hiện muộn, ưu tiên hàng đầu phải là kiểm soát hút thuốc và giảm phơi nhiễm với các yếu tố nguy cơ trong môi trường sống, làm việc. Chính sách phòng chống thuốc lá không chỉ bảo vệ tim mạch, hô hấp mà còn trực tiếp giảm gánh nặng ung thư phổi. Song song, cần tăng cường truyền thông để người dân hiểu vai trò của sàng lọc ung thư sớm, bớt tâm lý né tránh khám bệnh và nhận diện sớm triệu chứng bất thường. Về chuyên môn, phát hiện tổn thương nghi ngờ chỉ là bước khởi đầu; người bệnh phải được chẩn đoán ung thư phổi chính xác về mô bệnh học, giai đoạn và đặc điểm phân tử khối u để chọn liệu pháp phù hợp. Trên nền tảng đó, những tiến bộ như liệu pháp miễn dịch và điều trị nhắm trúng đích EGFR, ALK… đang mở thêm cơ hội sống, nhưng chỉ mang lại lợi ích thực sự khi bệnh không bị bỏ qua đến giai đoạn cuối.
