Nghịch lý phát hiện ung thư muộn trong hệ thống y tế đã hiện đại
Nghịch lý ung thư ở Việt Nam là tình trạng hệ thống y tế đã sở hữu máy móc chẩn đoán và điều trị hiện đại, tương đương nhiều nước phát triển, nhưng phần lớn bệnh nhân vẫn phát hiện ung thư muộn, dẫn tới tỷ lệ tử vong cao, chi phí điều trị nặng nề và cơ hội chữa khỏi giảm rõ rệt; vấn đề không nằm ở thiếu thiết bị mà ở cách tổ chức sàng lọc, tiếp cận dịch vụ và tâm lý né khám của người dân. Vấn đề càng lộ rõ khi số ca ung thư mới và số ca tử vong đều gia tăng, trái ngược xu hướng ở nhiều quốc gia đã thiết lập được mạng lưới sàng lọc ung thư hiệu quả. Theo dữ liệu GLOBOCAN 2024, mỗi năm Việt Nam ghi nhận 177.404 ca ung thư mới và hơn 111.000 người tử vong, với tỷ lệ tử vong/mắc mới lên tới khoảng 63%, trong khi con số này tại một số nước phát triển chỉ khoảng 35-40%.
Máy móc không thua kém, nhưng con đường đến sàng lọc ung thư lại gập ghềnh
Các chuyên gia khẳng định chẩn đoán ung thư Việt Nam hiện đã sử dụng nhiều kỹ thuật hình ảnh, siêu âm, xét nghiệm và phương pháp chuyên sâu, không quá thua kém các nước phát triển về trang thiết bị phục vụ chẩn đoán và điều trị ung thư. Một nhận định có thể trích dẫn là: “Hiện nay, có thể nói trang thiết bị chẩn đoán, điều trị, đặc biệt là thiết bị sàng lọc ung thư sớm ở Việt Nam không thua kém các nước phát triển”. Tuy vậy, có máy móc không đồng nghĩa bệnh nhân được phát hiện ở giai đoạn sớm; tại các bệnh viện lớn, số người phát hiện ung thư khi bệnh đã tiến triển vẫn chiếm tỷ lệ đáng kể. Điều đó cho thấy khoảng cách lớn giữa năng lực kỹ thuật và tỷ lệ phát hiện sớm: thiết bị sàng lọc ung thư hiện đại chưa trở thành công cụ phòng bệnh trên quy mô cộng đồng vì thiếu chính sách đủ cụ thể, đồng bộ để đưa người dân vào chu trình sàng lọc ung thư định kỳ.
Ung thư dạ dày sớm: tấm gương soi rõ nhất cho thất bại sàng lọc
Ung thư dạ dày là ví dụ điển hình cho việc tỷ lệ phát hiện sớm quá thấp dù có đủ kỹ thuật nội soi hiện đại. Một nghiên cứu của Trường Đại học Y Dược cho thấy, trong hơn 1.600 ca ung thư dạ dày, chỉ 4% được phát hiện ở giai đoạn sớm – con số cho thấy hệ thống đã bỏ lỡ cơ hội điều trị hiệu quả cho đa số bệnh nhân. Việt Nam mỗi năm có khoảng 15.000 ca ung thư dạ dày, nhưng hiện chưa có chương trình tầm soát ung thư dạ dày trên phạm vi quốc gia, trong khi chẩn đoán và điều trị ung thư sớm đường tiêu hóa đang là xu thế ở những nước đi trước. Nội soi theo thời gian thực, phân tầng nguy cơ và chuẩn hóa quy trình nội soi có thể nâng tỷ lệ phát hiện sớm, nhưng nếu không có kế hoạch sàng lọc ung thư và chính sách chi trả, người có nguy cơ cao vẫn không đến được với dịch vụ này.
Nguyên nhân sâu xa: tâm lý né khám, chi phí và bất bình đẳng tiếp cận
Phát hiện ung thư muộn không phải do người dân thiếu thông tin về bệnh, mà vì thông tin chưa đi kèm lối đi rõ ràng đến dịch vụ sàng lọc ung thư. Một bộ phận người dân vẫn né khám, ngại đến bệnh viện vì sợ phát hiện ung thư, chỉ tìm đến cơ sở y tế khi triệu chứng đã rõ ràng – tức là nhiều trường hợp đã qua giai đoạn điều trị tối ưu. Chi phí khám và điều trị là rào cản khác, đặc biệt với người thu nhập thấp, khiến việc sàng lọc định kỳ trở thành lựa chọn xa xỉ. Bất bình đẳng vùng miền càng khoét sâu vấn đề tỷ lệ phát hiện sớm: tuyến trung ương và thành phố lớn tiếp cận dễ dàng với máy móc và chuyên gia, trong khi vùng sâu vùng xa thiếu thiết bị hiện đại, thiếu bác sĩ chuyên khoa nên người dân khó thực hiện sàng lọc ung thư hoặc nội soi đánh giá tổn thương ung thư dạ dày sớm.
Muốn giảm tử vong, phải chuyển trọng tâm sang phát hiện sớm
Điểm bất thường của Việt Nam là số ca ung thư mới tăng cùng chiều với số ca tử vong, thay vì tỷ lệ tử vong đi ngang hoặc giảm như ở nhiều nước đã xây dựng được mạng lưới sàng lọc ung thư hiệu quả. Để đảo chiều, hệ thống y tế không thể hài lòng với việc “chẩn đoán được nhiều ca hơn”, mà phải đặt mục tiêu tăng mạnh tỷ lệ phát hiện sớm, từ đó kéo tỷ lệ tử vong xuống. Điều này đòi hỏi chính sách đồng bộ về chi trả, tổ chức sàng lọc, phân tuyến, nhân lực và khả năng tiếp cận của người dân. Trong ung thư dạ dày, việc phát hiện tổn thương tiền ung thư hoặc ung thư dạ dày sớm sẽ tăng cơ hội điều trị hiệu quả, nhưng muốn vậy, nguồn nhân lực nội soi phải được đào tạo bài bản và tham gia vào các chương trình tầm soát có tổ chức thay vì chỉ khám khi có triệu chứng. Cuối cùng, nếu người dân vẫn sợ khám, còn hệ thống chưa tạo điều kiện để khám sớm, mọi chiếc máy hiện đại chỉ là biểu tượng, không phải cứu cánh.
