Khi học sinh trở thành người kể chuyện
Học sinh kể chuyện di sản là cách các em tự tìm hiểu một di tích, chọn câu chuyện muốn chia sẻ rồi dùng hình ảnh và lời thuyết minh của mình để giúp cộng đồng hiểu hơn về lịch sử quê hương. Ở Vĩnh Lộc và Lam Sơn, học sinh THCS đang làm điều đó với Thành Nhà Hồ và di tích Lam Kinh, thay vì chỉ tiếp nhận kiến thức qua sách giáo khoa. Năm 2026, Ban Quản lý Di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa phối hợp với Trường THCS Vĩnh Lộc – Phân hiệu 1 và Trường THCS Lam Sơn tổ chức hai cuộc thi video: “Thành Nhà Hồ – Di sản gọi tên em!” và “Em là hướng dẫn viên di tích quê em”. Cách học này thuyết phục bởi nó đặt các em trước một câu hỏi cụ thể: nếu phải kể cho người khác nghe, mình cần biết gì về nơi vốn đã quen thuộc?
Một bức tường đá hay tấm bia có thể nằm trong tầm mắt nhiều năm mà vẫn chỉ là cảnh quen. Khi học sinh phải tìm hiểu vì sao Thành Nhà Hồ được dựng ở vùng đất này, hay Lam Kinh gắn với Lê Lợi và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn ra sao, lịch sử bắt đầu có địa chỉ và mối liên hệ với đời sống quanh các em. Thành Nhà Hồ, còn có tên Tây Đô, Tây Kinh, Tây Giai và An Tôn, là công trình thành đá độc đáo gắn với lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIV, đầu thế kỷ XV; UNESCO ghi danh di sản này năm 2011. Còn di tích Lam Kinh lưu giữ những câu chuyện về khởi nghĩa Lam Sơn, Anh hùng dân tộc Lê Lợi và triều Hậu Lê.
Từ tư liệu đến video ngắn
Điểm đáng giá của mô hình không nằm riêng ở sản phẩm cuối cùng. Học sinh tự tìm tư liệu, viết kịch bản, ghi hình, thuyết minh và phối hợp để hoàn thiện video; có em còn hóa thân thành hướng dẫn viên, dẫn người xem qua di tích bằng lời kể của mình. Quá trình ấy buộc các em chuyển điều đã đọc thành một câu chuyện có mở đầu, chi tiết và thông điệp. Những video dự thi tại Vĩnh Lộc dài từ 3 đến 5 phút, với hình ảnh do học sinh tự chụp hoặc quay và phần thuyết minh trực tiếp. Đây là một bài tập lịch sử giàu thực hành: muốn nói cho rõ, các em phải hiểu nội dung, chọn thông tin phù hợp và diễn đạt sao cho người xem muốn lắng nghe.
Sau 5 tháng phát động, cuộc thi ở Trường THCS Vĩnh Lộc – Phân hiệu 1 nhận 11 video của học sinh khối 7, 8 và 9; cuộc thi tại Trường THCS Lam Sơn nhận 12 video của học sinh khối 6, 7 và 8. Tổng cộng 23 sản phẩm cho thấy video di sản học đường có thể biến một chủ đề tưởng xa thành công việc sáng tạo chung của lớp. Các em không chỉ luyện thuyết trình, diễn đạt, tổng hợp thông tin và làm việc nhóm, mà còn thực hành ứng dụng công nghệ thông tin. Những kỹ năng ấy có giá trị vượt khỏi cuộc thi; còn với di sản, thông điệp như giữ gìn cảnh quan hay ứng xử văn minh trở nên có sức nặng hơn khi chính học sinh tự tìm hiểu rồi cất lời.
Di sản gần hơn khi được kể bằng tiếng nói của người trẻ
Các cuộc thi xuất hiện đúng lúc cách người trẻ tiếp nhận thông tin đang thay đổi: video ngắn và nền tảng mạng xã hội khiến hình ảnh, âm thanh và lời kể trở thành lối vào lịch sử dễ tiếp cận hơn. Điều đó không khiến sách vở hay chuyến tham quan mất ý nghĩa; nó bổ sung một bước quan trọng, để học sinh chủ động xử lý điều đã học và tạo ra sản phẩm có thể chia sẻ rộng rãi. Một video vài phút không thay thế việc bảo tồn di tích, nhưng có thể gieo sự chú ý và trách nhiệm từ những hành động gần gũi. Khi các em kể về một viên đá, tấm bia hay dấu tích lịch sử, di sản thôi chỉ là điểm đến của khách tham quan và trở thành một phần câu chuyện của cộng đồng.
Theo kế hoạch được công bố, từ ngày 26/10/2026, video dự thi sẽ được đăng trên trang Facebook Di sản Thế giới Thành Nhà Hồ; công tác chấm, tổng kết và trao giải dự kiến diễn ra trong tháng 1/2027. Việc đưa tác phẩm lên mạng có thể mở rộng người xem, nhưng giá trị lâu dài phụ thuộc vào việc học sinh tiếp tục được khuyến khích tìm hiểu và kể chuyện sau cuộc thi. Mô hình này đáng được duy trì vì kết nối ba việc thường bị tách rời: học lịch sử, trải nghiệm di sản địa phương và sáng tạo bằng công nghệ. Khi học sinh tự làm hướng dẫn viên, di sản không còn chỉ được giới thiệu cho các em; nó được các em tiếp sức để đến với người khác.
