Khi di sản bước ra khỏi trang sách
Giáo dục di sản qua video là cách để học sinh tự tìm hiểu tư liệu, xây dựng kịch bản, quay phim và thuyết minh về lịch sử, văn hóa ngay tại địa phương mình. Năm 2026, Ban Quản lý Di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa phối hợp với Trường THCS Vĩnh Lộc, Phân hiệu 1 và Trường THCS Lam Sơn tổ chức hai cuộc thi video: “Thành Nhà Hồ, Di sản gọi tên em!” và “Em là hướng dẫn viên di tích quê em”. Đây là lựa chọn đáng chú ý trong bối cảnh cách người trẻ tiếp nhận thông tin thay đổi: thay vì chỉ nghe giảng, các em tự đứng vào vị trí người tìm hiểu và kể chuyện. Hai cuộc thi vì thế không chỉ đổi hình thức học mà còn đưa lịch sử ra khỏi trang sách, đặt vào cảnh quan và đời sống quen thuộc của học sinh.
Từ tường thành đá đến câu chuyện do học sinh kể
Ở Vĩnh Lộc, cuộc thi dành cho học sinh lớp 7, 8 và 9, khuyến khích các em kể về Thành Nhà Hồ bằng góc nhìn và cách thể hiện riêng. Thành, còn được gọi là Tây Đô, Tây Kinh, Tây Giai hay An Tôn, là công trình thành đá độc đáo gắn với lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIV, đầu thế kỷ XV; UNESCO ghi danh nơi đây là Di sản văn hóa thế giới năm 2011. Mỗi lớp làm một video dài 3–5 phút, sử dụng hình ảnh tự chụp, cảnh phim tự quay và phần thuyết minh bằng tiếng Việt hoặc tiếng Anh; tác phẩm thuyết minh tiếng Anh cần có phụ đề tiếng Việt. Sau năm tháng phát động, ban tổ chức nhận 11 video từ học sinh Trường THCS Vĩnh Lộc, Phân hiệu 1. Việc phải chọn chi tiết, kiểm tra thông tin rồi diễn đạt cho người xem buộc các em biến sự quen thuộc với di tích thành hiểu biết có căn cứ.
Đó cũng là điểm mạnh của cách học sinh kể chuyện: di sản không chỉ hiện lên qua kiến trúc hay mốc lịch sử, mà còn qua tình cảm, lựa chọn hình ảnh và thông điệp của người trẻ. Khi video được đăng trên Fanpage Di sản Thế giới Thành Nhà Hồ từ ngày 26/10/2026, câu chuyện do học sinh làm có thể đến với bạn bè, gia đình và cộng đồng rộng hơn.
Những hướng dẫn viên nhỏ tuổi ở Lam Kinh
Tại Lam Sơn, cuộc thi “Em là hướng dẫn viên di tích quê em” dành cho học sinh lớp 6, 7 và 8, mời các em trực tiếp giới thiệu di tích Lam Kinh. Vùng đất này gắn với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, Anh hùng dân tộc Lê Lợi và triều Hậu Lê; hệ thống công trình, lăng mộ, bia ký và cảnh quan lưu giữ nhiều lớp ký ức lịch sử. Sau năm tháng phát động, ban tổ chức tiếp nhận 12 video dự thi của học sinh Trường THCS Lam Sơn. Để làm hướng dẫn viên trước máy quay, các em phải hiểu điều mình nói, sắp xếp thông tin và tìm cách khiến người xem muốn lắng nghe. Một địa danh vốn quen thuộc vì thế trở thành đối tượng cần quan sát, đặt câu hỏi và giới thiệu có trách nhiệm.
Hai cuộc thi có tổng cộng 23 video, tạo cơ hội rèn kỹ năng thuyết trình, diễn đạt, tổng hợp thông tin, làm việc nhóm và ứng dụng công nghệ thông tin. Con số ấy cho thấy học sinh không chỉ xuất hiện trước ống kính: các em cùng tham gia từ khâu tìm hiểu đến hoàn thiện sản phẩm. Đây là một cách thực hành sáng tạo có ích, miễn là quá trình làm video luôn coi độ chính xác và sự tôn trọng di tích quan trọng ngang với hình thức hấp dẫn.
Sáng tạo cần đi cùng trách nhiệm bảo tồn
Video ngắn khiến di sản gần với thói quen tiếp nhận nội dung của người trẻ, nhưng giá trị lớn hơn nằm ở trách nhiệm mà hoạt động khơi gợi. Với Thành Nhà Hồ, học sinh được khuyến khích truyền tải thông điệp giữ gìn cảnh quan, ứng xử văn minh khi tham quan và bảo vệ di tích. Khi tự tìm hiểu và kể lại, các em không còn chỉ là người tiếp nhận kiến thức; các em phải cân nhắc thông tin nào đáng tin, điều gì cần được gìn giữ và cách nói sao cho người khác quan tâm. Giáo dục di sản vì vậy được gắn với trải nghiệm, sáng tạo nội dung và kỹ năng sử dụng công nghệ trong môi trường số.
Các video Thành Nhà Hồ được dự kiến trao giải trong khuôn khổ chương trình Lễ Thượng nêu, Tết xưa vào ngày 22 tháng Chạp; công tác chấm thi, tổng kết và trao giải dự kiến diễn ra trong tháng 1/2027. Nhưng phần đáng giữ lại không chỉ là giải thưởng. Khi học sinh tự quay, tự thuyết minh và tự kể chuyện di tích Lam Kinh hay Thành Nhà Hồ, di sản địa phương có thêm một vị trí tự nhiên trong việc học và trong đời sống của thế hệ trẻ. Đó là hướng đi nên được duy trì: để các em vừa hiểu di sản, vừa thấy mình có phần trách nhiệm với tương lai của nó.
