Dòng vốn quay lại cùng niềm tin vào thị trường
Năng lượng tái tạo là nguồn điện được tạo ra từ các nguồn tự nhiên có khả năng bổ sung liên tục, như ánh nắng, gió và sinh khối, thay vì phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch hữu hạn. Đầu tư vào năng lượng tái tạo Việt Nam trong nửa đầu năm tăng gấp bốn lần so với cùng kỳ năm trước, đưa Việt Nam trở lại vị trí dẫn đầu Đông Nam Á sau khoảng năm năm. Đây không chỉ là một con số tích cực: nó cho thấy nhà đầu tư đang phản ứng với triển vọng tiêu thụ điện sạch và những thay đổi về cách doanh nghiệp có thể mua điện. BloombergNEF xem khả năng ký hợp đồng trực tiếp với đơn vị phát điện là một động lực giúp huy động vốn tư nhân và giảm phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu. Tuy vậy, đà tăng vốn chưa đồng nghĩa thị trường đã hết rủi ro. Muốn biến sự quan tâm thành dự án vận hành, Việt Nam cần làm rõ cách giao dịch điện, phân bổ chi phí và bảo đảm đầu ra dài hạn.
DPPA mở thêm đầu ra, nhưng hợp đồng phải rõ ràng
Cơ chế mua bán điện trực tiếp DPPA đang tạo một kênh mới để doanh nghiệp mua điện tái tạo từ nhà phát điện, thay vì chỉ dựa vào các hình thức mua điện truyền thống. Từ ngày 1/6, Samsung Electronics Việt Nam Thái Nguyên đã mua điện tái tạo qua lưới quốc gia theo cơ chế này, với nguồn cung từ Nhà máy Điện mặt trời Đức Huệ 2. Nhà máy có công suất thiết kế 49 MWp, tương đương 41,4 MWac. Đây là dấu mốc đáng chú ý vì DPPA đã chuyển từ khuôn khổ chính sách sang một giao dịch thực tế. Tuy nhiên, quy mô thỏa thuận vẫn cần được nhìn nhận thận trọng: đến ngày 14/10, các thỏa thuận mua điện sạch ngoài cơ sở sử dụng điện đạt khoảng 300 MW, trong đó khoảng 250 MW thuộc dự án mới khởi công hoặc đang ở bước điều khoản sơ bộ, chưa hoàn tất hợp đồng. Muốn DPPA thành lực đẩy bền vững cho đầu tư điện sạch, phí lưới và nghĩa vụ thanh toán cần minh bạch, dễ dự báo.
Quy hoạch đặt mục tiêu lớn, lưới điện phải theo kịp
Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đưa ra lộ trình mở rộng đáng kể: đến năm 2030, công suất điện mặt trời dự kiến đạt 46.459–73.416 MW, còn điện gió trên bờ và gần bờ đạt 26.066–38.029 MW. Những mục tiêu này tạo tín hiệu dài hạn cho nhà đầu tư, nhưng cũng làm nổi bật yêu cầu không thể trì hoãn: phát triển nguồn điện phải đi cùng năng lực truyền tải và lưu trữ. Theo quy hoạch, công suất pin lưu trữ dự kiến đạt 10.000–16.300 MW vào năm 2030, bố trí gần các trung tâm năng lượng tái tạo và phụ tải. Đây là phần thiết yếu để hấp thụ nguồn điện gió, mặt trời vốn biến động theo thời tiết. Nếu lưới điện và lưu trữ chậm hơn tiến độ dự án, mục tiêu công suất có thể không chuyển thành nguồn cung hữu ích. Vì vậy, quy hoạch chỉ tạo niềm tin đầu tư khi kế hoạch hạ tầng được triển khai đồng bộ, có tiến độ đủ rõ để doanh nghiệp và nhà phát triển tính toán.
Lợi thế khu vực cần được củng cố bằng thực thi
Việc trở lại vị trí số một về hút vốn cho thấy Việt Nam đang có lợi thế đáng kể trong thị trường năng lượng Đông Nam Á. Nhưng vị trí dẫn đầu không tự bảo đảm dòng vốn sẽ tiếp tục tăng: nhà đầu tư cần cơ chế ổn định, còn doanh nghiệp mua điện cần biết trước chi phí và điều khoản hợp đồng. BloombergNEF khuyến nghị tăng tính minh bạch, khả năng dự báo của phí sử dụng lưới và các khoản thanh toán trong DPPA, đồng thời cho phép gộp nhu cầu của doanh nghiệp ở nhiều địa điểm. Đây là những điều kiện thực tế để mở rộng thị trường, không phải chi tiết hành chính phụ. Nếu được xử lý tốt, DPPA có thể kết nối nhu cầu điện sạch của doanh nghiệp với nguồn cung mới và hỗ trợ huy động vốn tư nhân. Kết luận đáng chú ý không chỉ là Việt Nam đang dẫn đầu khu vực, mà là cơ hội giữ vững vị thế phụ thuộc vào khả năng biến quy hoạch và cơ chế mua bán thành giao dịch minh bạch, có thể dự đoán.
