Việt Nam trở lại vị trí dẫn đầu và ý nghĩa của cú nhảy vốn gấp 4 lần
Đầu tư năng lượng tái tạo tại Việt Nam là dòng vốn đổ vào các dự án điện gió, điện mặt trời và các nguồn sạch khác nhằm thay thế nhiên liệu hóa thạch, giảm phụ thuộc nhập khẩu và đáp ứng nhu cầu điện tăng nhanh của nền kinh tế, đồng thời tạo thêm lựa chọn điện sạch cho doanh nghiệp sản xuất và người tiêu dùng cuối cùng.
Theo một báo cáo thị trường năng lượng, Việt Nam đã thu hút lượng vốn đầu tư năng lượng tái tạo trong nửa đầu năm cao gấp 4 lần so với cùng kỳ, qua đó lần đầu trở lại vị trí dẫn đầu Đông Nam Á sau 5 năm. Đây không chỉ là một con số đẹp để báo cáo, mà là tín hiệu cho thấy nhà đầu tư quốc tế đang bỏ phiếu bằng tiền cho triển vọng chuyển dịch năng lượng tại Việt Nam. Nếu trước đây, câu hỏi là “liệu Việt Nam có đủ hấp dẫn?”, thì hiện tại câu hỏi đã chuyển thành “ai sẽ chiếm được vị trí tốt nhất trong làn sóng đầu tư mới?”.
Điểm đáng chú ý là dòng vốn tăng mạnh diễn ra trong bối cảnh cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) bắt đầu đi vào thực tế, cho phép doanh nghiệp ký hợp đồng trực tiếp với đơn vị phát điện tái tạo, huy động thêm vốn tư nhân và giảm phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu. Nói cách khác, chính sách không còn nằm trên giấy mà đã tạo ra giao dịch thật, doanh thu thật và kỳ vọng lợi nhuận thật.
Quy hoạch điện VIII điều chỉnh: Bản đồ quyền lực mới của điện gió và điện mặt trời
Nếu dòng vốn là lá phiếu của thị trường, thì Quy hoạch điện VIII điều chỉnh là bản đồ quyền lực mới cho đầu tư năng lượng tái tạo. Quy hoạch này đặt mục tiêu phát triển mạnh điện mặt trời và điện gió Việt Nam, với tổng công suất điện mặt trời dự kiến lên tới hàng chục nghìn MW và điện gió trên bờ, gần bờ cũng ở quy mô tương đương. Đây là thông điệp rõ ràng: trục phát triển của hệ thống điện tương lai sẽ xoay quanh nguồn năng lượng sạch, chứ không phải các nhà máy nhiệt điện truyền thống.
Theo quy hoạch, đến năm 2030, tổng công suất điện mặt trời dự kiến đạt từ 46.459 đến 73.416 MW, còn điện gió trên bờ và gần bờ đạt từ 26.066 đến 38.029 MW. Câu nói có thể trích dẫn ở đây là: “Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đặt điện mặt trời và điện gió ở vị trí trung tâm của hệ thống điện tương lai, với tổng công suất mục tiêu lên tới hàng chục nghìn MW cho mỗi loại nguồn”. Những con số này cho thấy dư địa thị trường còn rất lớn, đồng nghĩa với việc các dự án hiện tại mới chỉ là phần mở đầu.
Tuy nhiên, quy hoạch không chỉ nói về nguồn. Để tích hợp khối lượng lớn điện gió, điện mặt trời, tài liệu này yêu cầu phát triển đồng bộ lưới truyền tải và hệ thống lưu trữ, với công suất pin lưu trữ dự kiến lên tới 10.000–16.300 MW vào năm 2030, bố trí gần trung tâm nguồn năng lượng tái tạo và phụ tải. Điều này tạo thêm một lớp cơ hội đầu tư mới: không chỉ là xây nhà máy điện, mà còn là cuộc đua vào hạ tầng lưới và lưu trữ – những mắt xích quyết định khả năng hấp thụ nguồn tái tạo.
DPPA và các hợp đồng mua điện: Cỗ máy hút vốn mới của thị trường
Động lực quan trọng giúp Việt Nam hút vốn xanh Đông Nam Á nằm ở việc mở rộng khả năng ký hợp đồng trực tiếp giữa doanh nghiệp tiêu thụ điện và nhà phát điện tái tạo. Cơ chế DPPA qua lưới quốc gia cho phép các đơn vị phát điện từ gió, mặt trời hoặc sinh khối có công suất từ 10 MW trở lên tham gia khi đáp ứng điều kiện quy định. Đây là bước chuyển từ mô hình độc quyền mua – bán điện sang thị trường có nhiều bên tham gia, nơi doanh nghiệp lớn có thể tự đàm phán nguồn điện sạch phù hợp với chiến lược của mình.
Một ví dụ thực tế là từ ngày 1/6, một nhà sản xuất điện tử lớn tại Thái Nguyên đã mua điện tái tạo qua lưới quốc gia theo cơ chế DPPA, với nguồn cung từ một nhà máy điện mặt trời công suất thiết kế 49 MWp tại khu vực phía Nam. Giao dịch này đánh dấu bước triển khai thực tế của DPPA, mở thêm lựa chọn mua điện tái tạo cho doanh nghiệp sản xuất. Theo đánh giá của một đơn vị nghiên cứu thị trường năng lượng, việc mở rộng DPPA có thể huy động thêm vốn tư nhân và giảm mức độ phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu.
Tuy vậy, thị trường vẫn ở giai đoạn sơ khai. Tính đến giữa tháng 10, mới có khoảng 300 MW công suất thuộc các thỏa thuận mua điện sạch ngoài cơ sở sử dụng, trong đó 250 MW vẫn đang ở trạng thái đã khởi công hoặc ký điều khoản sơ bộ nhưng chưa hoàn tất hợp đồng mua bán điện. Điều này cho thấy tiềm năng còn lớn nhưng rào cản hợp đồng, phí sử dụng lưới và khả năng dự báo dòng tiền vẫn là bài toán mà nhà đầu tư phải tính kỹ trước khi rót vốn.
Cơ hội và thách thức cho nhà đầu tư trong làn sóng hút vốn xanh
Việt Nam dẫn đầu khu vực về hút vốn vào năng lượng tái tạo là tín hiệu tích cực, nhưng không đồng nghĩa mọi dự án đều sẽ thành công. Nhu cầu vốn cho hệ thống điện giai đoạn 2026–2030 được xác định ở mức rất lớn, bao gồm cả nguồn và lưới truyền tải. Trong bối cảnh đó, hợp đồng mua điện của doanh nghiệp có thể tạo thêm đầu ra cho dự án, hỗ trợ huy động vốn. Nhà đầu tư nào sở hữu được các hợp đồng dài hạn, ổn định với khách hàng công nghiệp sẽ có lợi thế cạnh tranh rõ rệt.
Từ góc nhìn chính sách, các khuyến nghị tập trung vào việc tăng tính minh bạch và khả năng dự báo của phí sử dụng lưới, cũng như các khoản thanh toán trong DPPA, đồng thời mở rộng khả năng gộp nhu cầu của nhiều doanh nghiệp tại nhiều địa điểm. Nếu những điểm nghẽn này được xử lý, Việt Nam có thể chuyển từ vị thế “điểm đến hấp dẫn” thành “thị trường chiến lược” trong danh mục đầu tư năng lượng tái tạo khu vực. Ngược lại, nếu chậm cải thiện, lợi thế dẫn đầu Đông Nam Á rất dễ bị bào mòn khi các nước khác đẩy mạnh cải cách.
Với nhà đầu tư, thông điệp rõ ràng là: thời điểm vào thị trường là bây giờ, nhưng phải đi kèm chiến lược chọn phân khúc – từ điện gió Việt Nam, điện mặt trời đến hạ tầng lưu trữ và lưới – cùng khả năng đọc đúng rủi ro hợp đồng và chính sách. Làn sóng hút vốn xanh Đông Nam Á đang nghiêng về Việt Nam, và cơ hội sẽ thuộc về những người dám đi sớm nhưng đi có tính toán.
