Khung giá điện mặt trời theo vùng/tỉnh: Bước ngoặt chính sách năng lượng
Khung giá điện mặt trời là mức giá trần hoặc khung giá tham chiếu do cơ quan quản lý ban hành để làm cơ sở đàm phán, phê duyệt giá mua điện mặt trời giữa đơn vị mua điện và nhà đầu tư, qua đó định hướng dòng vốn vào các dự án năng lượng tái tạo trên phạm vi cả nước.
Điểm mấu chốt của dự thảo mới là Bộ Công Thương muốn “chia nhỏ bản đồ giá” – thay vì áp dụng một khung giá điện mặt trời chung cho ba miền Bắc, Trung, Nam, khung giá sẽ được xác định theo vùng kinh tế – xã hội hoặc thậm chí tới từng tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương. Bộ hiện đang lấy ý kiến cho thông tư sửa đổi Thông tư 09/2025 về phương pháp xác định và phê duyệt khung giá phát điện, trong đó điện mặt trời là tâm điểm thay đổi. Lý do được nêu rõ: bức xạ mặt trời khác biệt đáng kể giữa các địa phương, trong khi ranh giới hành chính cũng đã thay đổi, khiến cách chia ba miền trở nên lạc hậu. Đây không chỉ là chỉnh kỹ thuật mà là bước ngoặt chính sách năng lượng, sẽ quyết định địa phương nào trở thành “thủ phủ” năng lượng tái tạo trong giai đoạn tới.
Vì sao phải điều chỉnh giá theo vùng: Từ bất cập ba miền đến bài toán chi phí thực
Dưới cơ chế hiện hành, khung giá điện mặt trời mặt đất năm 2025 được chia theo ba miền: 1.383 đồng/kWh ở miền Bắc, 1.107 đồng/kWh ở miền Trung và 1.012 đồng/kWh ở miền Nam; với điện mặt trời nổi, các mức lần lượt là 1.686, 1.336 và 1.228 đồng/kWh."Những con số này cho thấy chênh lệch vùng, nhưng vẫn còn quá thô so với thực tế từng địa phương" – đó là tinh thần mà dự thảo mới muốn xử lý.
Điện mặt trời và điện gió phụ thuộc trực tiếp vào bức xạ mặt trời và tốc độ gió, những yếu tố thay đổi mạnh giữa các tỉnh, kể cả trong cùng một miền. Một tỉnh mới sau sáp nhập có thể chứa cả khu vực bức xạ tốt và kém, khiến cách chia vùng cũ không còn phản ánh đúng chi phí và hiệu quả đầu tư. Phân vùng chi tiết hơn – theo vùng kinh tế – xã hội hoặc từng tỉnh – được kỳ vọng phản ánh sát hơn điều kiện đầu tư và chi phí xây dựng, từ đó định hình khung giá điện mặt trời ở mức gần với chi phí thực tế, thay vì bình quân theo địa lý rộng. Về bản chất, đây là nỗ lực “định giá theo rủi ro địa phương”, để chính sách năng lượng bám sát địa hình và khí hậu.
Cơ hội và rủi ro cho nhà đầu tư: Cuộc dịch chuyển dòng vốn theo giá
Nếu khung giá điện mặt trời được điều chỉnh theo vùng kinh tế – xã hội hoặc từng tỉnh, chênh lệch giá là điều gần như chắc chắn xảy ra. Nơi bức xạ thấp hơn có thể được thiết kế mức giá cao hơn để bù chi phí, trong khi những khu vực bức xạ tốt sẽ có ưu thế về sản lượng, dù khung giá có thể thấp hơn. Với nhà đầu tư năng lượng tái tạo, điều này tạo ra ma trận lựa chọn mới: không chỉ “đi theo mặt trời” mà còn “đi theo giá” – ưu tiên các tỉnh có khung giá điện mặt trời cao, tiềm năng bức xạ chấp nhận được và thủ tục thuận lợi.
Tuy nhiên, chính sách năng lượng kiểu “phân mảnh giá” này mang theo rủi ro rõ ràng: dòng vốn có thể đổ dồn vào vài địa phương có giá và bức xạ cùng hấp dẫn, trong khi hạ tầng lưới điện chưa kịp phát triển. Bài học FIT trước đây là cảnh báo trực tiếp: giá ưu đãi từng kích hoạt làn sóng đầu tư ồ ạt, khiến nhiều dự án phải cắt giảm công suất vì lưới quá tải, gây lãng phí cho cả nhà đầu tư lẫn hệ thống. Nếu không gắn chặt điều chỉnh giá theo vùng với quy hoạch nguồn – lưới, rất có thể “vết xe đổ” ách tắc và cắt giảm công suất sẽ lặp lại dưới một hình thức tinh vi hơn.
Tái thiết lập cuộc cạnh tranh giữa các tỉnh: Lợi thế bức xạ chưa phải tất cả
Khi khung giá điện mặt trời chi tiết tới từng tỉnh, cuộc chơi cạnh tranh thu hút đầu tư năng lượng tái tạo sẽ thay đổi cấu trúc. Các tỉnh có bức xạ mạnh, xa trung tâm phụ tải và lưới truyền tải hạn chế có thể đề xuất khung giá cao để bù rủi ro, nhưng về tổng thể, dự án ở đây chưa chắc tối ưu cho hệ thống. Ngược lại, địa phương bức xạ ở mức trung bình nhưng gần phụ tải lớn, có dư địa đấu nối tốt, có thể tạo ra hiệu quả toàn hệ thống cao hơn dù khung giá không phải cao nhất.
Điều này buộc các tỉnh phải xây dựng chiến lược cạnh tranh thực chất hơn: không chỉ trông chờ khung giá ưu ái, mà còn cải thiện quy hoạch đất đai, minh bạch thông tin đấu nối, đẩy nhanh tiến độ đầu tư lưới truyền tải. Về phía doanh nghiệp, tiêu chí lựa chọn địa điểm đầu tư sẽ trở nên đa chiều: khung giá điện mặt trời, chất lượng bức xạ, khả năng hấp thụ của lưới điện và mức độ ổn định của chính sách năng lượng. Sau giai đoạn giá FIT bất ổn, yếu tố “dự báo được” của cơ chế giá mới có thể quan trọng không kém mức giá tuyệt đối.
Kết luận: Cần một khung giá thông minh, không phải khung giá cao nhất
Điều chỉnh khung giá điện mặt trời theo vùng kinh tế – xã hội hoặc từng tỉnh là hướng đi hợp lý, vì nó giải quyết bất cập kéo dài của mô hình ba miền, đồng thời đưa chính sách năng lượng tiến gần hơn tới chi phí và điều kiện đầu tư thực tế ở từng địa phương. Nhưng đây không phải “chiếc đũa thần” tự động thu hút vốn và bảo đảm hệ thống vận hành an toàn.
Nếu chỉ tập trung vào mức giá, chính sách mới có nguy cơ kích hoạt làn sóng đầu tư chạy theo nơi có khung giá cao, trong khi lưới điện chưa được chuẩn bị, tái diễn bài học FIT với nghẽn lưới và cắt giảm công suất. Ngược lại, nếu khung giá điện mặt trời được thiết kế gắn chặt với quy hoạch nguồn – lưới, công khai dư địa đấu nối từng khu vực và duy trì tính ổn định, nó có thể trở thành “bộ lọc thông minh” định hướng dòng vốn đến những dự án đem lại hiệu quả tổng thể cao nhất cho hệ thống năng lượng tái tạo quốc gia.
