Danh hiệu UNESCO: tấm khiên danh dự hay lời cảnh báo khẩn cấp?
Gốm Bàu Trúc UNESCO là tên gọi gắn với Nghệ thuật làm gốm của người Chăm tại làng Bàu Trúc, một di sản văn hóa phi vật thể được ghi danh vào danh sách di sản cần bảo vệ khẩn cấp, phản ánh vừa giá trị độc đáo của kỹ thuật thủ công truyền thống, vừa mức độ mong manh của sinh kế và khả năng truyền nghề trong cộng đồng Chăm Khánh Hòa. Điểm mấu chốt cần nhìn thẳng: danh hiệu UNESCO không phải vòng nguyệt quế vĩnh viễn, mà là lời cảnh báo rằng di sản đang ở ngưỡng đứt gãy. Ngày 29/11/2022, Nghệ thuật làm gốm của người Chăm được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể thứ 15 của Việt Nam, nhưng đồng thời bị xếp vào nhóm di sản cần bảo vệ khẩn cấp. Sau gần bốn năm, câu hỏi không còn là “chúng ta có danh hiệu gì”, mà là “nghề gốm còn bao nhiêu sức sống thực sự trong đời sống cộng đồng”.
Những con số lạnh lùng và sức sống nóng hổi của làng nghề
Hai hội thảo khoa học liên tiếp tại xã Ninh Phước và trong khuôn khổ Lễ hội Katê 2026 cho thấy giới chuyên môn đã bắt đầu đặt câu hỏi khó: di sản có đang sống hay chỉ được trình diễn? Theo số liệu của Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Trang, số người thực hành nghề gốm tại Bàu Trúc giảm từ 455 người năm 2019 xuống còn 360 người năm 2024; chỉ còn sáu nghệ nhân có khả năng truyền dạy. Đây là câu trả lời rõ ràng cho tình trạng “di sản cần bảo vệ khẩn cấp”. Cùng lúc, hiện tại làng gốm Bàu Trúc có khoảng 350 nghệ nhân làm nghề, nhưng thu nhập trung bình từ gốm chỉ khoảng 22 triệu đồng/năm, không đủ bảo đảm sinh kế ổn định cho người dân. Khi nghề không nuôi nổi người, việc thế hệ trẻ ít mặn mà với bảo tồn gốm Chăm không phải là sự “vô tâm”, mà là lựa chọn sinh tồn. Bảo tồn không thể tách khỏi câu hỏi: làm gốm có giúp người Chăm Khánh Hòa sống tốt hơn hay không?
Giữa bàn xoay hiện đại và bước chân lùi của phụ nữ Chăm
Bản sắc của gốm Bàu Trúc nằm ở kỹ thuật làm gốm thủ công độc đáo: phụ nữ Chăm không dùng bàn xoay, mà lùi quanh khối đất để tạo hình, rồi phơi và nung ngoài trời bằng củi, rơm ở khoảng 800°C. Đây không chỉ là kỹ thuật, mà là tri thức, ký ức cơ thể và mối quan hệ giữa người thợ với gia đình, cộng đồng. Nhưng chính kỹ thuật này đang bị đe dọa bởi bàn xoay hiện đại và áp lực sản xuất nhanh, rẻ. Các tham luận tại hội thảo cảnh báo nguy cơ làng nghề bị “xâm hại” bởi công nghệ mới nếu chỉ chạy theo thị trường. Vấn đề không phải là cấm đổi mới, mà là đặt ranh giới: đâu là phần cốt lõi phải giữ nguyên, đâu là phần có thể thích ứng. Nếu gốm Bàu Trúc đánh mất bước chân lùi của phụ nữ Chăm, di sản văn hóa phi vật thể này sẽ biến thành một dòng sản phẩm công nghiệp mang màu Chăm nhưng thiếu linh hồn.
Bảo tồn gắn với sinh kế: từ lễ hội Katê đến du lịch vì di sản
Hội thảo trong Lễ hội Katê và các cuộc tọa đàm bảo tồn không chỉ là hoạt động nghi thức, mà là nỗ lực nâng cao nhận thức về việc phải gắn bảo tồn gốm Chăm với sinh kế. Các đại biểu đề xuất phát triển du lịch cộng đồng, quy hoạch vùng nguyên liệu, gắn thực hành nghề với đời sống phụ nữ Chăm và đào tạo thế hệ trẻ. Theo Tiến sĩ Phạm Cao Quý, phục hồi sức sống nghề gốm phải đi qua ba trụ cột: nguyên liệu, truyền dạy liên thế hệ và sinh kế, trong đó du lịch, công nghiệp văn hóa và chuyển đổi số chỉ có ý nghĩa nếu hỗ trợ hoạt động thực hành nghề, không làm mờ bản sắc. Một hướng đi tiềm năng là xây dựng hệ thống dữ liệu liên vùng về gốm Chăm, kết nối hiện vật bảo tàng với tri thức nghệ nhân, số hóa cả thao tác, hoa văn lẫn câu chuyện văn hóa. Nhưng dữ liệu số chỉ là công cụ; giá trị thực nằm ở việc phần thu nhập từ du lịch có quay về tay nghệ nhân và hộ sản xuất hay không.
Thoát khỏi danh sách khẩn cấp: mục tiêu là cộng đồng, không phải vị trí trên giấy
Các nhà khoa học và nghệ nhân đều hướng tới mục tiêu đưa Nghệ thuật làm gốm của người Chăm ra khỏi danh sách di sản cần bảo vệ khẩn cấp sau bốn năm được UNESCO ghi danh. Nhưng nếu chỉ coi đó là cuộc “nâng hạng” trên giấy tờ, chúng ta sẽ bỏ lỡ bản chất của bảo tồn: sức sống phải được chứng minh từ chính cộng đồng đang gìn giữ di sản. Chính quyền xã Ninh Phước được giao vai trò trung tâm trong quy hoạch vùng nguyên liệu, hạ tầng và dịch vụ gốm gắn với du lịch. Tuy nhiên, nếu thu nhập từ nghề vẫn thấp, số người thực hành tiếp tục giảm, và chỉ vài nghệ nhân còn khả năng truyền dạy, thì mọi danh hiệu sẽ trở nên trống rỗng. Kết luận cần thẳng thắn: danh hiệu UNESCO là cơ hội, nhưng tương lai gốm Bàu Trúc phụ thuộc vào việc chúng ta có dám đặt sinh kế người Chăm Khánh Hòa và sự tiếp nối tri thức nghề lên trên những báo cáo thành tích hay không.
