Lễ hội gốm Chăm đầu tiên: Di sản không còn đứng sau tủ kính
Lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc là sự kiện văn hóa cộng đồng tôn vinh nghệ thuật làm gốm của người Chăm, cho phép du khách trực tiếp trải nghiệm, tương tác và chạm tay vào di sản gốm cổ truyền đã được UNESCO ghi danh, thay vì chỉ quan sát qua trưng bày tĩnh trong bảo tàng.
Điểm đáng nói không phải ở chỗ đây là “lễ hội lần thứ I năm 2026”, mà ở việc nó dám thay đổi cách kể câu chuyện di sản. Thay vì các bài diễn văn dài dòng và những gian trưng bày lạnh lẽo, Bàu Trúc Ninh Phước chọn cách kéo mọi người vào ngay trung tâm làng nghề, để đất, nước, lửa và đôi tay nghệ nhân tự nói. Nghệ thuật làm gốm của người Chăm đã được UNESCO ghi vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp năm 2022, và lễ hội này là lời đáp mạnh mẽ: di sản chỉ thực sự sống khi gắn với cộng đồng và trải nghiệm trực tiếp của du khách.
Bàu Trúc Ninh Phước: Làng gốm cổ kể chuyện bằng đất, nước và lửa
Bàu Trúc được xem là một trong những làng gốm cổ xưa nhất còn tồn tại ở Đông Nam Á. Điều làm nên sức hút của làng không chỉ là tuổi đời, mà là cách những người thợ gốm Chăm biến kỹ thuật thủ công thành ngôn ngữ kể chuyện. Chủ đề nghệ thuật “Hồn gốm Bàu Trúc” xuyên suốt lễ hội, kể câu chuyện từ đất, nước, lửa và bàn tay tài hoa của người nghệ nhân, từ kỹ thuật thủ công truyền thống đến sức sống của làng nghề trong không gian văn hóa, du lịch cộng đồng và sáng tạo đương đại.
Không bàn xoay, không máy móc, nghệ nhân chỉ dùng đôi tay kết hợp động tác lùi từng bước để tạo hình sản phẩm. Đó không phải là “sự lạc hậu”, mà là bản sắc. Những dụng cụ đơn sơ như vòng tròn quấn, miếng vải, tre, vỏ sò hay ốc biển, cùng kỹ thuật nung lộ thiên bằng củi và rơm tạo nên sắc độ đỏ hồng, vàng đỏ, đen xám rất riêng. Chính sự mộc mạc này khiến di sản UNESCO gốm ở Bàu Trúc trở nên gần gũi: du khách không đứng ngoài chiêm ngưỡng, mà được bước vào một không gian nơi mỗi vệt tay trên đất đều là một mảnh ký ức.
Trải nghiệm làm gốm: Khi du khách thực sự chạm tay vào di sản
Lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc không che chắn di sản sau dây thừng và bảng cấm; nó mở toang làng nghề cho mọi người. Trong suốt thời gian sự kiện, du khách có thể tham quan không gian trưng bày sản phẩm làng nghề và trực tiếp trải nghiệm làm gốm. Hoạt động “Một ngày làm nghệ nhân gốm Bàu Trúc” cho phép du khách, người dân và học sinh tự tay nhào nặn, tạo hình sản phẩm gốm dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân lành nghề.
Ý nghĩa của những trải nghiệm này không dừng ở mức “check-in” du lịch. Khi một em nhỏ lấm lem bùn đất bên cạnh một nghệ nhân gốm truyền thống, di sản không còn là khái niệm trừu tượng, mà là cảm giác nặng trĩu của khối đất ướt trong tay, là hơi nóng của đống lửa nung, là niềm tự hào khi nhìn sản phẩm của mình đứng cạnh các tác phẩm gốm Chăm Bàu Trúc đa dạng về loại hình, mẫu mã. Một câu nói đáng nhắc lại là: “Hội thi ‘Tay nghề làm gốm của người Chăm năm 2026’ là nơi các nghệ nhân trực tiếp thể hiện kỹ năng, kinh nghiệm và kỹ thuật nghề truyền thống; tôn vinh đôi bàn tay tài hoa của nghệ nhân – những chủ thể trực tiếp gìn giữ di sản.”
Tôn vinh nghệ nhân gốm truyền thống: Giữ lửa nghề, nuôi dưỡng niềm tự hào
Nếu coi di sản là ngọn lửa, thì nghệ nhân là người canh lửa. Lễ hội gốm Chăm lần thứ I được thiết kế rõ ràng như một lời tri ân: sự kiện tôn vinh “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm”, một di sản văn hóa phi vật thể đã được UNESCO ghi danh, đồng thời hướng tới tri ân các thế hệ nghệ nhân đang miệt mài gìn giữ di sản. Hội thi “Tay nghề làm gốm của người Chăm năm 2026” trở thành hoạt động trọng tâm, nơi nghệ nhân trực tiếp thể hiện kỹ năng, kinh nghiệm, kỹ thuật nghề truyền thống, được tôn vinh như những chủ thể gìn giữ di sản.
Cách tôn vinh ở đây không phải là đặt tượng hay treo ảnh, mà là trao sân khấu cho chính nghệ nhân. Trong 3 ngày lễ hội, các hội thi, hội diễn văn hóa – thể dục thể thao, từ tiếng hát dân ca Chăm đến cuộc thi “Thiếu nữ Chăm duyên dáng”, đã kéo cộng đồng bước lên cùng di sản, không đứng ngoài nhìn. Đáng chú ý, hợp tác xã gốm Chăm Bàu Trúc coi đây là cơ hội thuyết minh du lịch cộng đồng, trình diễn quy trình làm gốm và biến bản thân thành một chủ thể du lịch mới, thay vì chỉ là “bên cung cấp sản phẩm”.
Từ làng nghề tới không gian số: Bàu Trúc kết nối di sản với tương lai
Điểm thú vị nhất của lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc là cách nó kết hợp giữa trải nghiệm làng nghề và công nghệ. Bên cạnh những hoạt động thực địa, ban tổ chức đã tạo ra không gian du lịch thực tế ảo VR Tour 360, giúp du khách khám phá làng gốm Bàu Trúc, làng dệt Mỹ Nghiệp, các di tích văn hóa và điểm đến tiêu biểu của Ninh Phước. Theo mô tả của một nguồn tin địa phương, VR không thay thế trải nghiệm thật, mà mở rộng cánh cửa để người ở xa vẫn có thể “ghé làng” bằng màn hình.
Phần hội còn được làm dày bằng trải nghiệm dệt thổ cẩm truyền thống, du lịch VR, hội chợ ẩm thực Chăm, không gian trưng bày sản phẩm OCOP, đặc sản vùng miền, cùng các chương trình giao lưu văn nghệ và thể thao sôi động. Lễ hội góp phần lan tỏa, quảng bá nghề gốm Chăm Bàu Trúc, dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp và hình ảnh quê hương Ninh Phước đến nhân dân, du khách, đồng thời tạo đòn bẩy phát triển du lịch cộng đồng và kinh tế địa phương. Kết luận không thể rõ hơn: khi di sản được kể lại bằng ngôn ngữ tương tác – từ bàn tay nghệ nhân đến công nghệ số – Bàu Trúc không chỉ giữ được quá khứ, mà còn đặt nền cho một tương lai sống động của lễ hội gốm Chăm.
