Từ thị trường carbon Việt Nam đến sân chơi Điều 6 Singapore
Thỏa thuận Điều 6 giữa Việt Nam và Singapore là một khuôn khổ hợp tác song phương cho phép tín chỉ carbon được tạo ra từ các dự án giảm phát thải tại Việt Nam, sau khi đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và được quản lý minh bạch, có thể chuyển giao hợp pháp cho đối tác Singapore để phục vụ mục tiêu khí hậu của cả hai bên, đồng thời kết nối thị trường carbon Việt Nam với dòng vốn và tiêu chuẩn toàn cầu.
Điểm mấu chốt của câu chuyện không phải là một thỏa thuận mang tính biểu tượng, mà là cánh cửa thực sự cho tín chỉ carbon quốc tế. Nghị quyết 235/NQ-CP phê duyệt Thỏa thuận thực hiện theo Điều 6 Thỏa thuận Paris giữa Việt Nam và Singapore đã đưa doanh nghiệp Việt từ vị thế "người mới" thành đối tác được luật hóa trong cơ chế hợp tác khí hậu quốc tế. Theo thỏa thuận, các tổ chức và doanh nghiệp trong nước có cơ sở pháp lý rõ ràng để phát triển dự án giảm phát thải khí nhà kính, chuẩn hóa tín chỉ carbon và chuyển giao hợp pháp sang Singapore. Đây không chỉ là bước mở cửa giao dịch carbon, mà là sự dịch chuyển tư duy: giảm phát thải là tài sản có thể quy đổi thành doanh thu, chứ không còn là chi phí đơn thuần.
511 triệu tấn CO2e: Tài sản carbon mới trên sàn HNX
Song song với cửa quốc tế, thị trường carbon Việt Nam đã bước từ nghị trường xuống sàn bằng việc vận hành sàn giao dịch tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội, với mã hạn ngạch đầu tiên VN2025. Một con số cho thấy mức độ thay đổi: hơn 511 triệu tấn CO2 tương đương đã được phân bổ cho 110 cơ sở thuộc ba ngành phát thải lớn nhất là nhiệt điện, xi măng và sắt thép trong giai đoạn thí điểm 2025-2026. Đây là "tài sản carbon" đầu tiên của khu vực công nghiệp nặng, và cũng là phép thử xem doanh nghiệp có coi khí nhà kính là dòng tiền, chứ không phải chỉ là rủi ro pháp lý.
Cơ chế giao dịch carbon trên sàn HNX khiến quyền phát thải trở thành loại tài sản có thể mua bán hoặc một khoản nợ phải tất toán vào cuối kỳ tuân thủ. Trong tháng 6, mã VN2025 đã ghi nhận khối lượng giao dịch 1.210 tCO2e với tổng giá trị 161,66 triệu đồng, một tín hiệu rõ ràng rằng giá carbon đã bắt đầu được thị trường xác lập. Nguyên lý vận hành rất trực diện: doanh nghiệp phát thải thấp hơn mức trần có thể bán phần dư thừa, trong khi doanh nghiệp phát thải vượt hạn ngạch buộc phải mua thêm hoặc bù trừ bằng tín chỉ carbon. Về bản chất, Nhà nước đang ép phát thải bước vào logic tài chính, tạo động lực kinh tế cho chuyển đổi xanh.
Tín chỉ carbon quốc tế: Dòng doanh thu mới cho chuyển đổi xanh
Điều 6 của Thỏa thuận Paris cho phép các quốc gia tự nguyện hợp tác quốc tế để đạt mục tiêu giảm phát thải và phát triển thị trường carbon chung. Việc Việt Nam kích hoạt khuôn khổ hợp tác với Singapore theo Điều 6 biến tín chỉ carbon quốc tế từ khái niệm xa vời thành sản phẩm có thể bán được. Các dự án trong nước, nếu thiết kế bằng phương pháp luận đạt chuẩn và chứng minh được giảm phát thải thực chất, sẽ được công nhận và chuyển giao cho Singapore dưới dạng kết quả giảm nhẹ phát thải quốc tế (ITMOs).
Lợi ích tài chính là điểm hấp dẫn nhất đối với doanh nghiệp. Việc thương mại hóa tín chỉ carbon qua Điều 6 mở ra cơ hội tiếp cận dòng vốn đầu tư xanh trực tiếp cho doanh nghiệp Việt Nam. Thay vì tự chịu toàn bộ chi phí chuyển đổi công nghệ, các dự án xanh có thể thu hút nguồn lực quốc tế thông qua việc bán tín chỉ đạt chuẩn, biến mỗi tấn CO2e giảm được thành một dòng doanh thu hỗ trợ chuyển đổi xanh. Tuy nhiên, cơ hội này đi kèm áp lực về chất lượng: thị trường quốc tế chỉ chấp nhận tín chỉ có tính toàn vẹn môi trường cao và tránh tính trùng thông qua cơ chế điều chỉnh tương ứng, nghĩa là doanh nghiệp không thể báo cáo "hai lần" cùng một lượng giảm phát thải.
Sàn nội địa như cầu nối giữa Net Zero và thị trường toàn cầu
Nếu không có một thị trường carbon Việt Nam vận hành bài bản, thỏa thuận Điều 6 với Singapore sẽ chỉ là đường một chiều. Thị trường trong nước đang được thí điểm từ năm 2025 đến hết 2028, với trọng tâm là hoàn thiện cơ chế phân bổ và giao dịch hạn ngạch, hệ thống đo đạc – báo cáo – thẩm định (MRV) và các quy định liên quan. Chính những nền tảng này giúp Việt Nam chứng minh minh bạch số liệu, đáp ứng điều kiện tránh tính trùng khi chuyển giao tín chỉ ra bên ngoài. Nói cách khác, sàn nội địa là bản kế toán carbon của quốc gia, đủ chi tiết để đối chiếu với thị trường quốc tế.
Mục tiêu dài hạn là rõ ràng: Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 tại COP26, và đang cụ thể hóa qua Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu đến năm 2050. Thị trường carbon, nếu vận hành đúng, trở thành cầu nối giữa mục tiêu Net Zero và thị trường tín chỉ carbon quốc tế: trong nước, doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí phát thải bằng giao dịch carbon; bên ngoài, tín chỉ đạt chuẩn được bán để mang về nguồn tài chính cho chuyển đổi xanh. Theo lộ trình, sàn carbon sẽ tiếp tục thí điểm mở rộng danh mục đến 2028 trước khi vận hành toàn quốc từ 2029. Điều này đặt doanh nghiệp trước lựa chọn rất thực tế: chuẩn bị từ bây giờ hay chấp nhận trả giá cao hơn khi nghĩa vụ đã siết chặt.
Việt Nam cần gì để biến cơ hội Điều 6 Singapore thành lợi thế?
Thỏa thuận Điều 6 Singapore đã đặt Việt Nam vào vị thế tiên phong chủ động tham gia sâu vào thị trường carbon toàn cầu, thay vì chỉ tiếp cận ở phạm vi hẹp. Nhưng tiên phong không đồng nghĩa tự động có lợi thế. Doanh nghiệp muốn biến giao dịch carbon thành lợi nhuận phải làm được ba việc: kiểm kê phát thải chuẩn xác, xây dựng kế hoạch giảm phát thải dựa trên phân tích chi phí – lợi ích, và theo dõi sát vị thế hạn ngạch để quyết định thời điểm mua – bán tối ưu. Khi mỗi tấn CO2e đã có giá trên sàn, mọi quyết định đầu tư công nghệ sẽ trở thành bài toán kinh tế cụ thể.
Từ góc độ chính sách, việc còn thiếu hiện nay chính là tốc độ cụ thể hóa "luật chơi". Quy trình phê duyệt dự án tín chỉ carbon và danh mục phương pháp luận đủ điều kiện theo Điều 6 được Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết sẽ sớm công bố trong thời gian tới. Càng rõ ràng, doanh nghiệp càng có thể lên kế hoạch đầu tư cho chuyển đổi xanh với tầm nhìn dài hơn chu kỳ hạn ngạch 2025–2026. Nếu Việt Nam kết hợp được một sàn nội địa minh bạch, khung pháp lý Điều 6 vận hành hiệu quả và cộng đồng doanh nghiệp chủ động coi phát thải là tài sản, thì thị trường carbon sẽ không chỉ là công cụ tuân thủ, mà còn là một động cơ tăng trưởng mới.
