Nhu cầu lớn hơn khả năng của ngân sách
Đầu tư hạ tầng là việc xây dựng và nâng cấp các mạng lưới thiết yếu như điện, giao thông và kết nối số, giúp nền kinh tế vận hành và người dân tiếp cận dịch vụ thuận tiện hơn. Với Việt Nam, đây đã là bài toán huy động nguồn lực chứ không còn chỉ là lựa chọn dự án. Ngân hàng Thế giới ước tính nhu cầu đầu tư cơ sở hạ tầng trong nước khoảng 30 tỷ USD mỗi năm. Ở quy mô khu vực, ADB tính 11 nước ASEAN cần trung bình 476 tỷ USD mỗi năm trong giai đoạn 2026–2040; ngân sách hiện tại chỉ đáp ứng khoảng 45%, để lại khoảng thiếu hụt 264 tỷ USD mỗi năm. Các con số ấy không nên bị xem như mục tiêu chi tiêu đơn thuần: chúng cho thấy vốn công một mình khó gánh nổi tốc độ phát triển. Muốn đầu tư hạ tầng Việt Nam đáp ứng được nhu cầu, cần mở rộng nguồn vốn đồng thời nâng chất lượng lựa chọn và triển khai dự án.
Điện, giao thông và hạ tầng số quyết định sức cạnh tranh
Áp lực hiện nay đến từ nền kinh tế mở rộng, nhu cầu điện tăng, đô thị hóa và chuyển đổi số diễn ra nhanh. Trên toàn ASEAN, điện và giao thông chiếm phần lớn nhu cầu đầu tư: ADB ước tính đến năm 2040, hai lĩnh vực này lần lượt cần 3.600 tỷ USD và 2.500 tỷ USD, tương đương khoảng 85% tổng nhu cầu vốn khu vực. Hạ tầng số cũng không thể đứng ngoài: mạng băng rộng, cáp quang, cáp biển và trung tâm dữ liệu là nền tảng cho doanh nghiệp và dịch vụ hiện đại. Với người dân, chất lượng đầu tư được cảm nhận qua nguồn điện ổn định, hành trình an toàn và nhanh hơn, cùng khả năng tiếp cận dịch vụ số. Với doanh nghiệp, kết nối tốt giảm trở ngại khi đưa hàng hóa tới thị trường. Bởi vậy, hạ tầng ASEAN không chỉ là danh mục công trình quốc gia; kết nối xuyên biên giới về điện và giao thông có thể củng cố an ninh năng lượng và sức cạnh tranh chung.
Đa dạng hóa vốn phải đi cùng dự án khả thi
Khoảng thiếu hụt vốn khu vực cho thấy lời kêu gọi huy động vốn Việt Nam từ khu vực tư nhân là cần thiết, nhưng vốn tư không tự tìm đến mọi công trình. Trở ngại lớn là thiếu dự án được chuẩn bị đủ tốt để nhà đầu tư đánh giá rủi ro, dòng tiền và phương án thực hiện. ADB khuyến nghị nâng chất lượng chuẩn bị dự án, xây dựng khung pháp lý có tính dự báo và minh bạch hóa mua sắm, đấu thầu. Đây không phải thủ tục phụ: nếu dự án thiếu rõ ràng, kỳ vọng huy động vốn sẽ khó thành hiện thực, dù nhu cầu vốn hạ tầng rất lớn. Nguồn lực công vẫn cần thiết, nhất là với công trình có lợi ích xã hội rộng nhưng khó tạo doanh thu trực tiếp; tư nhân có thể tham gia ở dự án có dòng tiền. Cách tiếp cận hợp lý là phối hợp các nguồn vốn theo đặc điểm từng dự án, thay vì đặt kỳ vọng quá mức vào một kênh duy nhất.
PPP là một công cụ, không phải lối tắt
Các dự án cấp nước, xử lý chất thải và một số công trình giao thông có khả năng tạo dòng tiền có thể thu hút vốn tư nhân thông qua hợp tác công tư (PPP). Nhưng PPP chỉ là công cụ trong một chiến lược rộng hơn, không phải cách chuyển mọi gánh nặng đầu tư khỏi ngân sách. Điều kiện tiên quyết vẫn là phương án tài chính khả thi, phân bổ trách nhiệm minh bạch và chuẩn bị dự án đủ kỹ để nhà đầu tư có cơ sở tham gia. Với điện, giao thông và hạ tầng số, chính sách cũng cần tính đến lợi ích liên kết khu vực: đường sá kết nối giúp giảm trở ngại logistics, còn kết nối điện hỗ trợ độ tin cậy nguồn cung. Kết luận cần rõ: Việt Nam không thể chỉ tìm thêm tiền; phải tạo ra những dự án đáng để đồng vốn công và tư cùng tham gia. Khi vốn được đa dạng hóa và dự án được chuẩn bị tốt, đầu tư hạ tầng mới có cơ hội đem lại lợi ích bền vững cho người dân và nền kinh tế.
